Ngôi đền 500 tuổi bên sông Ngàn Phố

HÀ TĨNHĐền Trúc nằm bên bờ sông Ngàn Phố, xã Tân Mỹ Hà, huyện Hương Sơn, thờ hai dũng tướng thời vua Lê Lợi là Trần Lệ và Trần Đạt.

Đền Trúc được xây dựng vào thế kỷ 16 trên khu đất rộng hàng nghìn m2 ở thôn Tân Hồ, xã Sơn Tân, nay là xã Tân Mỹ Hà, huyện Hương Sơn. Đền thờ Trần Lệ và Trần Đạt, hai dũng tướng thời vua Lê Lợi.

Đền nằm bên bờ sông Ngàn Phố. Sông có tên khác là sông Phố, là phụ lưu của sông La, chảy chủ yếu trong địa phận huyện Hương Sơn. Con sông là một danh thắng nổi tiếng của Hà Tĩnh, từng đi vào thơ ca, nhạc họa.

Đền gồm ba tòa hạ điện, trung điện và thượng điện. Quần thể kiến trúc ngoài đền còn có hệ thống cây xanh, ghế đá bao quanh. Công trình được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 2003.

Tương truyền, năm 1425, hai dũng tướng Trần Lệ và Trần Đạt trong lúc giao chiến với quân Minh đã bị thương nặng, sau đó phi ngựa dọc bờ sông Ngàn Phố, về đến thôn Tân Hồ thì ngã xuống và qua đời.

Về sau, tại chỗ của hai vị tướng ngã xuống mọc lên những khóm trúc, lâu dần lan thành rừng trúc rộng lớn. Để ghi nhớ công ơn, người dân địa phương lập đền thờ, gọi là đền Trúc, gọi hai vị tướng là Thành hoàng làng. Hai ông sau đó được vua Lê sắc phong “Thượng đẳng tối linh thần”.

Qua thời gian, cây trúc chết dần, đến nay còn lại vài khóm trước đền.

Ba tòa hạ điện, trung điện và thượng điện được xây bao, phía trong chủ yếu làm bằng gỗ mít.

Tại tòa trung điện đặt sập thờ, trưng bày mũ quan, gươm đao của hai tướng Trần Lệ và Trần Đạt.

Giữa nhà hạ điện đặt hai chiếc kiệu lớn với ý nghĩa để rước Trần Lệ và Trần Đạt.

Hai bên hông của nhà hạ điện đặt hai con ngựa song song, với mục đích để hai tướng cưỡi ngựa ra trận đánh giặc.

Phía dưới mái các tòa nhà đều chạm khắc tinh xảo với các đề tài như: tứ linh, hoa lá cách điệu, rồng chầu nguyệt, rồng lượn trong mây…

Ba mái của các tòa điện lợp ngói âm dương, phía trên đỉnh thiết kế hình dáng nhiều con rồng trong thế bay lượn và quay đầu lại với nhau.

Từ khi xây dựng đến nay, đền trải qua nhiều lần trùng tu, lớn nhất vào năm 1944, lần tân trang gần nhất vào năm 2018.

Xung quanh khuôn viên được bao quanh bởi các hàng cây xà cừ khoảng 30 tuổi. Dưới tán cây được bố trí các ghế đá để mọi người nghỉ ngơi.

Hiện ông Nguyễn Bá Đề, 72 tuổi, trú xã Tân Mỹ Hà được chính quyền cử trông coi đền. Hàng ngày ông đến quét dọn khuôn viên, lau chùi các vật dụng đặt bên trong ba tòa điện. Khi có du khách viếng thăm, ông hướng dẫn họ thắp hương, giới thiệu về lịch sử ngôi đền.

“Đền nằm bên sông Ngàn Phố với không gian rộng rãi, thoáng mát, gió thổi vi vu cả ngày. Nhiều người khi đến đây đều khen khung cảnh đẹp, thơ mông, họ thường nán lại rất lâu để chụp hình lưu niệm”, ông Đề nói.

Hàng năm đền Trúc đón hàng nghìn lượt du khách trong và ngoài tỉnh đến thắp hương, nghiên cứu các giá trị lịch sử và kiến trúc.

Đức Hùng / VNEpress

Cá mặt trăng nặng nửa tạ mắc cạn ở bờ biển Mỹ

Người dân ở bang Oregon vô cùng bất ngờ khi bắt gặp xác con cá mặt trăng sặc sỡ hiếm gặp dạt vào bờ cách môi trường sống tự nhiên của nó hàng trăm km.

Xác cá mặt trăng mắc cạn ở Oregon. Ảnh: Tiffany Boothe.
Xác cá mặt trăng mắc cạn ở Oregon. Ảnh: Tiffany Boothe.

Con cá opah hay còn gọi là cá mặt trăng, được phát hiện trên bờ biển ở Sunset Beach, phía bắc bang Oregon, vào 8 giờ sáng ngày 14/7 theo giờ địa Phương. Con cá sặc sỡ có những chiếc vảy màu ánh bạc và đỏ cam với cơ thể dẹt hình tròn, cùng nhiều đốm trắng và đôi mắt màu vàng.

Sau khi nhận được ảnh chụp con cá mắc cạn từ người qua đường, nhân viên ở Thủy cung Seaside gần đó đến thu thập xác của nó. Sau đó, du khách tới thủy cung có cơ hội quan sát tận mắt mẫu vật hiếm gặp. Các nhà nghiên cứu chưa rõ điều gì xảy ra với cá mặt trăng, nhưng cơ thể nó vẫn nguyên vẹn, có nghĩa nó bơi ở gần bờ khi chết, theo Tiffany Boothe, trợ lý quản lý ở Thủy cung Seaside.

Cá mặt trăng là loài cá biển khơi, có nghĩa chúng sống giữa biển rộng, nhưng thường xuất hiện ven biển California và Hawaii, theo Cục Quản lý Đại dương và Khí quyển Quốc gia Mỹ (NOAA). Tuy nhiên, rất hiếm gặp loài cá này ở miền bắc nước Mỹ. “Tôi không nghĩ có thể gặp con cá mặt trăng lớn như vậy ngoài khơi Oregon”, Heidi Dewar, nhà sinh vật học ở Cơ quan ngư nghiệp của NOAA, chia sẻ.

Một cách giải thích khả thi là nhiệt độ nước biển ấm lên do biến đổi khí hậu thúc đẩy cá mặt trăng rời khỏi vùng biển đang trở nên quá nóng và di chuyển tới vùng biển mát hơn. Chúng có thể bơi quãng đường dài khi phản ứng trước điều kiện môi trường. Dewar cho biết ông và đồng nghiệp đã thấy một số tổ chức sinh vật biển di chuyển về phương bắc khi nhiệt độ nước biển gia tăng. Nhưng chưa có đủ dữ liệu để xác nhận vùng biển ấm dần là nguyên nhân khiến cá mặt trăng bơi về phía bắc.

Năm 2015, một nghiên cứu của NOAA phát hiện cá mặt trăng là loài cá máu nóng duy nhất còn sống ngày nay. Khác với những loài cá máu lạnh, cá mặt trăng có thể kiểm soát nhiệt độ cơ thể để giữ ấm dưới biển sâu. Giới nghiên cứu biết rất ít về cấu tạo sinh học của chúng, dù họ ước tính cá mặt trăng có thể dài hơn 1,8 m và nặng trên 272 kg, theo Thủy cung Seaside.

Tuy cá mặt trăng không phải là mục tiêu của ngư dân, số lượng cá bị bắt nhầm bởi ngư dân săn cá kiếm ngày càng tăng. Phần thịt giàu dưỡng chất của chúng cũng là hải sản được ưa chuộng. Do chưa có đánh giá quần thể, các nhà nghiên cứu không biết số lượng cá mặt trăng có ổn định hay không và hoạt động đánh bắt có tác động nghiêm trọng tới chúng không. Giới nghiên cứu cũng không rõ có bao nhiêu loài cá mặt trăng.

Con cá mặt trăng mắc cạn ở Oregon đã được đông lạnh ở Thủy cung Seaside Aquarium để phục vụ khám nghiệm vào năm sau.

An Khang (Theo Live Science) / VN Epress

Uống cà phê hàng ngày có lợi cho sức khỏe

Getty Images

Caffeine là chất kích thích thần kinh phổ biến nhất trên thế giới.

Con người đã uống cà phê có nguồn gốc tự nhiên suốt hàng trăm năm nay, song từ hàng chục năm nay vẫn tồn tại những thông điệp trái chiều quanh tác động của cà phê đối với sức khỏe con người.

“Theo truyền thống, cà phê được coi là một thức uống có hại,” Marc Gunter, người đứng đầu bộ phận dinh dưỡng và trao đổi chất tại Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC), nói.

Với việc có thêm những nghiên cứu được thực hiện trên quy mô lớn hơn trong vòng 10 năm qua, Gunter nói, các nhà khoa học nay đã có dữ liệu từ hàng trăm nghìn người uống cà phê.

Cụ thể thì kết quả nghiên cứu cho chúng ta biết điều gì – và việc uống cà phê mang lại lợi, hại gì cho sức khỏe?

Cà phê được cho là có liên quan đến việc làm tăng nguy cơ mắc bệnh ung thư vì nó chứa acrylamide, một chất gây ung thư có trong các loại thực phẩm như bánh mì nướng, bánh ngọt và khoai tây chiên.

Tuy nhiên, IARC vào năm 2016 kết luận rằng cà phê không gây ung thư, trừ khi nó được uống rất nóng – trên 65 độ C.

Getty Images
Chụp lại hình ảnh,Nếu uống quá nóng, cà phê có thể gây ung thư

Không chỉ vậy, đã có thêm những nghiên cứu cho thấy cà phê thực sự còn có tác dụng bảo vệ.

Chẳng hạn như có một số nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ giữa việc uống cà phê với tỷ lệ tái phát thấp hơn và làm giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh ung thư ruột kết.

Vào năm 2017, Gunter công bố kết quả một nghiên cứu theo đó xem xét thói quen uống cà phê của nửa triệu người trên khắp châu u trong khoảng thời gian 16 năm. Kết quả là người uống nhiều cà phê hơn có nguy cơ tử vong do bệnh tim, đột quỵ và ung thư thấp hơn. Phát hiện này phù hợp với nghiên cứu từ các nơi khác trên thế giới, bao gồm cả Mỹ.

Gunter cho biết đến nay đã có đủ đồng thuận từ các nghiên cứu để xác nhận rằng những người uống tới bốn tách cà phê mỗi ngày mắc ít bệnh hơn so với những người không uống.

Cà phê có thể có tiềm năng đem lại nhiều ích lợi hơn thế.

Những người uống cà phê trong nghiên cứu của Gunter nhiều khả năng là có hút thuốc và có chế độ ăn uống không lành mạnh bằng những người không uống cà phê.

Điều này cho thấy rằng nếu cà phê làm giảm nguy cơ mắc bệnh tim và ung thư, thì nó có thể có tác dụng mạnh hơn chúng ta tưởng – nó mạnh hơn những tác động của các hành vi không lành mạnh.

Getty Images
Chụp lại hình ảnh,Cả cà phê thường và cà phê đã tách bỏ chất caffein đều có hàm lượng chất chống oxy hóa tương tự nhau

Điều đó đúng cho dù đó là một tách cà phê có chứa hay không chứa caffein. Kết quả nghiên cứu cho thấy cà phê decaf có lượng hàm lượng chất chống oxy hóa tương tự như cà phê thường.

Gunter không tìm thấy sự khác biệt giữa sức khỏe của những người uống cà phê có chứa caffein so với cà phê decaf. Điều này khiến ông kết luận rằng những lợi ích sức khỏe liên quan đến cà phê là do một chất gì đó khác caffein.

NGUYÊN NHÂN VÀ KẾT QUẢ

Tuy nhiên, tất cả các nghiên cứu này đều dựa trên dữ liệu tổng quan về dân số – mà điều đó thì lại không xác nhận được mối liên hệ giữ nguyên nhân và kết quả.

Những người uống cà phê có thể chỉ đơn giản là có sức khỏe tốt hơn những người không uống, Peter Rogers, người nghiên cứu tác động của caffeine đối với hành vi, tâm trạng, sự tỉnh táo và chú ý tại Đại học Bristol, nói. Điều này không phụ thuộc vào lối sống không lành mạnh của những người uống cà phê, tương tự như kết quả được tìm thấy trong nghiên cứu của Gunter.

“Một số người cho rằng cà phê có thể có tác dụng bảo vệ đấy, song vẫn còn gây tranh cãi,” ông nói.

Trong khi đó, những người uống cà phê thường có huyết áp cao hơn, khiến tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch.

Tuy nhiên, Rogers nói, không hề có bằng chứng cho thấy tình trạng huyết áp tăng lên do uống cà phê có liên quan tới nguy cơ cao hơn trong việc mắc bệnh tim mạch.

Getty Images
Chụp lại hình ảnh,Những người uống cà phê thường có huyết áp cao hơn – nhưng điều này dường như không làm tăng nguy cơ họ mắc bệnh tim mạch

Các thử nghiệm lâm sàng về cà phê – phương pháp có thể xác định đúng nhất lợi ích và tác hại của cà phê – thì lại ít được thực hiện hơn các nghiên cứu trên khảo sát quy mô xã hội đối với người dùng cà phê.

Một nhóm các nhà nghiên cứu gần đây đã tiến hành thử nghiệm, trong đó họ quan sát tác động của việc uống cà phê có chứa caffein đối với lượng đường trong máu.

Một nghiên cứu nhỏ được thực hiện bởi Trung tâm Dinh dưỡng, Thể dục và Trao đổi chất tại Đại học Bath của Anh đã xem xét cà phê ảnh hưởng như thế nào đến phản ứng của cơ thể với bữa sáng sau một đêm ngủ không liền mạch.

Họ phát hiện ra rằng ở những người tham gia có uống cà phê sau đó dùng đồ uống có đường trong bữa sáng, lượng đường trong máu tăng 50% so với khi họ không uống cà phê trước khi “ăn sáng”.

Tuy nhiên, cách ăn uống này cần phải diễn ra nhiều lần theo thời gian thì mới tích tụ nguy cơ tới tỷ lệ đó.

Getty Images
Chụp lại hình ảnh,Thật khó để biết nghiên cứu được thực hiện ở phòng thí nghiệm có ý nghĩa thế nào trong cuộc sống thực

Đưa con người vào môi trường phòng thí nghiệm cũng đặt ra câu hỏi về mức liên quan của những phát hiện này với cuộc sống thực – cho thấy rằng cả khảo sát xã hội lẫn nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đều không thể đưa ra câu trả lời chắc chắn về việc cà phê ảnh hưởng đến sức khỏe của chúng ta tới mức nào.

CÀ PHÊ VÀ NGUY CƠ SẢY THAI

Lời khuyên về việc uống cà phê có chứa caffein trong thai kỳ là điều đặc biệt khiến người ta rối trí.

Esther Myers, giám đốc điều hành của EF Myers Consulting, đã xem xét 380 nghiên cứu và kết luận rằng việc một người trưởng thành uống bốn tách cà phê và phụ nữ mang thai uống ba tách mỗi ngày sẽ không gây tác hại gì.

Tuy nhiên, Cơ quan Quản lý Tiêu chuẩn Thực phẩm khuyên phụ nữ mang thai và cho con bú không nên uống nhiều hơn một đến hai tách cà phê mỗi ngày.

Năm nay, một bản đánh giá nội dung các nghiên cứu trước đây kết luận rằng phụ nữ mang thai nên bỏ cà phê hoàn toàn để giảm nguy cơ sẩy thai, sinh con nhẹ cân và thai chết lưu.

Getty Images
Chụp lại hình ảnh,Một bản đánh giá nội dung các nghiên cứu trước đây kết luận rằng phụ nữ mang thai nên bỏ hoàn toàn cà phê có chứa caffein

Emily Oster, kinh tế gia và tác giả cuốn cẩm nang dành cho phụ nữ có thai, Expecting Better, cũng nhận thấy các hướng dẫn về việc uống cà phê được đưa ra không nhất quán.

“Mối lo ngại lớn ở đây là việc uống cà phê liệu có thể có liên hệ gì tới chuyện sảy thai hay không, đặc biệt là trong ba tháng đầu tiên của thai kỳ,” bà nói.

Tuy nhiên, bà nói, không có nhiều dữ liệu ngẫu nhiên cho vấn đề này, và việc đưa ra kết luận chỉ dựa trên các dữ liệu quan sát là không đáng tin cậy.

“Phụ nữ uống cà phê trong thai kỳ nhiều khả năng là những người tương đối lớn tuổi và là những người hút thuốc lá. Chúng ta biết rằng tuổi tác và việc hút thuốc thì có mối liên hệ nhân quả với tỷ lệ sẩy thai cao,” bà nói.

“Vấn đề thứ hai là những phụ nữ buồn nôn do ốm nghén trong thời kỳ đầu mang thai ít có nguy cơ sảy thai hơn. Những người này thường tránh uống cà phê – vì đó là thứ thường khiến bạn khó chịu nếu bạn đã cảm thấy mệt mỏi trong người. Thế cho nên những phụ nữ buồn nôn và không uống cà phê có nguy cơ sảy thai thấp hơn.”

Hai đến bốn tách cà phê mỗi ngày, theo Oster, dường như không liên quan đến việc tăng nguy cơ sảy thai.

Tác dụng của cà phê lên hệ thần kinh

Ngoài tác dụng tiềm tàng đối với sức khỏe tim mạch, ung thư và sảy thai, cà phê còn có ảnh hưởng đến não và hệ thần kinh.

Là một loại chất kích thích thần kinh, caffein gây ảnh hưởng đến nhận thức của chúng ta.

Trong một cộng đồng, có một số người có thể uống cà phê cả ngày vẫn bình thường, trong khi những người khác lại trở nên bồn chồn sau khi uống chỉ một ly.

Các nghiên cứu đã phát hiện ra rằng sự khác biệt trong gene của chúng ta có thể ảnh hưởng đến việc mỗi người chuyển hóa caffeine theo một cách khác nhau.

Tuy nhiên, Myers nói, “chúng ta vẫn chưa thực sự hiểu tại sao người này thì hoàn toàn ổn với một lượng caffeine hàng ngày còn người khác thì lại không”.

Trong khi đó, đối với những người thường xuyên uống cà phê để tăng khả năng tập trung suy nghĩ, thì có một tin xấu.

Getty Images
Chụp lại hình ảnh,Nếu bạn là người thường xuyên uống cà phê, nếu chỉ uống một ly thì rất khó để bạn có thể tăng cường tập trung suy nghĩ

“Khi cơ thể đã quen với việc tiếp nhận caffein hàng ngày, sẽ có những thay đổi sinh lý giúp cơ thể thích nghi với caffein và duy trì chức năng bình thường,” Rogers cho biết.

“Uống cà phê không mang lại lợi ích rõ rệt trong việc tăng khả năng làm việc hiệu quả của chúng ta, bởi chúng ta sẽ trở nên quen thuộc với tác động đó. Nhưng nếu tiếp tục uống thì bạn có lẽ sẽ không trở nên tệ đi.”

Chỉ những người không uống cà phê thường xuyên mới nhận thấy hiệu quả rõ rệt của caffeine khi uống, ông nói.

Ở chiều ngược lại, nhiều người nói đùa là họ bị nghiện cà phê. Nhưng trong hầu hết các trường hợp, thực ra đó chỉ là họ phụ thuộc vào cà phê, Rogers nói.

“Nguy cơ nghiện caffein là rất thấp – nếu bạn cấm ai đó uống cà phê, họ sẽ cảm thấy không dễ chịu cho lắm, nhưng cũng không đến nỗi thèm cà phê đến phát cuồng,” ông nói.

Cà phê, ông nói, cho thấy sự khác biệt giữa chứng nghiện – là khi bắt buộc phải dùng chất gây nghiện – và tình trạng lệ thuộc – là khi khả năng nhận thức của một người có thể bị ảnh hưởng nhưng họ không đến mức quay cuồng vì thiếu chất đó.

Điều duy nhất mà những người uống cần lưu ý, ông nói, là triệu chứng khi thiếu cà phê. “Bất cứ ai uống một vài tách cà phê mỗi ngày đều là phụ thuộc vào caffeine rồi. Nếu bạn cấm không cho họ uống cà phê, họ sẽ uể oải và có thể bị đau đầu,” Rogers nói.

Những triệu chứng này phụ thuộc vào lượng cà phê mà người đó uống hàng ngày, nhưng chúng thường kéo dài từ ba ngày đến một tuần, ông nói – trong thời gian đó, caffeine là thứ duy nhất giúp giảm bớt triệu chứng.

CÁC LOẠI CÀ PHÊ

Cách bạn pha cà phê – cho dù là pha một cách nâng niu tinh tế từ hạt cho từng tách cà phê hay chỉ đơn giản là khuấy một ít bột cà phê hòa tan vào cốc nước – dường như không làm thay đổi mối liên hệ với sức khỏe tốt hơn. Bằng cách nghiên cứu những người uống trên khắp châu u, Gunter nhận thấy rằng các loại cà phê khác nhau đều có liên quan đến lợi ích sức khỏe.

“Mọi người uống một tách cà phê espresso nhỏ đậm đặc ở Ý và Tây Ban Nha; còn ở Bắc u, mọi người lại uống cốc cà phê to hơn và uống nhiều cà phê hòa tan hơn,” Gunter nói. “Chúng tôi đã xem xét các loại cà phê khác nhau và thấy kết quả nhất quán giữa các nước, điều này cho thấy vấn đề không phải nên uống loại cà phê nào, mà chính là về chuyện uống cà phê thôi.”

Getty Images
Chụp lại hình ảnh,Tất cả các loại cà phê đều có lợi cho sức khỏe, nhưng cà phê xay thì tác dụng mạnh hơn

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu từ một dự án năm 2018 phát hiện ra rằng cà phê xay sẽ tác động mạnh hơn, lâu hơn so với cà phê tan hoặc decaf – dù rằng uống loại nào thì cũng vẫn tốt hơn là không uống.

Nghiên cứu này nói rằng sự khác biệt có thể là do cà phê tan có lượng hợp chất hoạt tính sinh học thấp hơn, trong đó có chất polyphenol, được biết đến với đặc tính chống viêm.

Mặc dù cà phê có thể không giúp bạn vượt qua một ngày bận rộn tại nơi làm việc, Gunter nói, nhưng với những gì đã được chứng minh thì việc uống bốn ly cà phê mỗi ngày sẽ đem lại cho chúng ta những lợi ích sức khỏe, trogn đó có cả việc igups làm giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch và ung thư.

“Theo lẽ thường, uống quá nhiều một thứ sẽ không tốt cho bạn, nhưng không hề có bằng chứng chắc chắn nào cho thấy uống một vài tách cà phê mỗi ngày là có hại cho sức khỏe,” ông nói. “Nếu có, thì chỉ là có lợi thôi.”

Bài tiếng Anh đã đăng trên BBC Future.

Biến chủng Delta tác động cả nước giàu và nghèo, theo cách khác nhau

Khi biến chủng Delta gây nên làn sóng dịch mới ở quy mô toàn cầu, các nước phát triển, có tỷ lệ tiêm vaccine cao cũng không tránh khỏi tác động tiêu cực.

Trong cuộc chạy đua tìm kiếm vaccine Covid-19, các nước đang phát triển bị tụt lại phía sau. Do đó, đây là nhóm nước có nguy cơ lớn chịu tác động của biến chủng Delta. Tại Đông Nam Á, nhiều quốc gia đang phải đối mặt với làn sóng Covid-19 nghiêm trọng chưa từng có.

Trong khi đó, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo biến chủng Delta có thể gây ra “làn sóng dịch thứ tư” ở khu vực Trung Đông – Bắc Phi. Hầu hết quốc gia tại đây đang có tỷ lệ tiêm chủng khá thấp. Theo AFP, chỉ 5,5% cư dân ở khu vực này được tiêm đủ hai mũi vaccine.

Tuy vậy, đại dịch Covid-19 vẫn có cơ hội hoành hành ở cả các nước phát triển, có tỉ lệ tiêm vaccine cao. Các chính phủ chạy đua để ngăn chặn làn sóng mới của dịch Covid-19 gây ra bởi biến chủng Delta. Trong khi Mỹ đưa ra các biện pháp khuyến khích tiêm chủng mới, Israel chuẩn bị tiêm bổ sung mũi thứ ba cho người cao tuổi.

Đẩy mạnh tiêm vaccine

Nhà Trắng cũng yêu cầu Bộ Quốc phòng Mỹ buộc binh sĩ nước này phải tiêm vaccine. Ông Biden cũng đề nghị chính quyền các bang và chính quyền địa phương chi trả 100 USD cho những người chấp nhận tiêm vaccine.Quân đội Mỹ được yêu cầu tiêm vaccine cho toàn bộ quân nhân tại ngũ.

bien chung delta anh 1
Quân đội Mỹ được yêu cầu tiêm vaccine cho toàn bộ quân nhân tại ngũ. Ảnh: Military Times.

“Nếu các biện pháp khuyến khích giúp chúng ta đánh bại virus, tôi tin chúng ta nên sử dụng các biện pháp này. Một khi càng nhiều người được tiêm vaccine, chúng ta sẽ cùng hưởng lợi”, ông nói.

Cơ quan Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) kêu gọi người dân tại những “điểm nóng” về Covid-19 đeo khẩu trang tại các địa điểm trong nhà, kể cả khi đã được tiêm vaccine.

Đợt bùng phát dịch Covid-19 mới tại Mỹ khiến nhiều người tức giận với những người chưa chịu tiêm vaccine.

“Dường như họ không quan tâm đến phần còn lại của thế giới. Họ là những người ích kỷ, chỉ biết đến bản thân, coi mình là trung tâm của thế giới”, bà Alethea Reed, cán bộ quản lý y tế 58 tuổi tại thủ đô Washington, nói với AFP.

Trong khi đó, Thủ tướng Israel Naftali Bennett hôm 29/7 thông báo khởi động chiến dịch tiêm chủng mũi vaccine thứ ba cho những người trên 60 tuổi.

“Tôi kêu gọi mọi người cao tuổi tiêm thêm liều bổ sung này. Hãy tự bảo vệ bản thân”, ông Bennett nói. “Quyết định được đưa ra dựa trên nghiên cứu và phân tích, cũng như nguy cơ đang gia tăng từ làn sóng dịch mới, gây ra bởi biến chủng Delta”.

Sau khi nhanh chóng tiêm chủng cho phần lớn dân số, Israel nới lỏng các biện pháp hạn chế tụ tập đông người từ tháng 6. Tuy vậy, số ca mắc mới gia tăng trở lại buộc chính phủ tái áp đặt biện pháp buộc đeo khẩu trang nơi công cộng.Lệnh buộc đeo khẩu trang nơi công cộng được Israel tái áp đặt nhằm kiểm soát đại dịch Covid-19.

bien chung delta anh 2
Lệnh buộc đeo khẩu trang nơi công cộng được Israel tái áp đặt nhằm kiểm soát đại dịch Covid-19. Ảnh: Time of Israel.

Tình hình dịch bệnh toàn cầu

Mỗi nơi lựa chọn cách ứng phó của riêng mình trước đại dịch. Trong khi vùng lãnh thổ Reunion thuộc Pháp hay vùng Catalonia của Tây Ban Nha đang áp đặt các biện pháp hạn chế mới, Bồ Đào Nha quyết định nới lỏng giãn cách xã hội từ ngày 1/8. Cửa hàng và nhà hàng sẽ được mở cửa lâu hơn, trong khi nhân viên có thể đến cơ quan làm việc.

Đợt bùng phát dịch mới đem đến thêm nhiều khó khăn cho ban tổ chức Olympic Tokyo. Hơn 200 ca mắc Covid-19 đã được ghi nhận trong số các vận động viên, quan chức, phóng viên và nhân viên hỗ trợ sự kiện.

Một số vận động viên lỡ cơ hội tranh tài tại Olympic do dương tính với Covid-19. Trong số đó có ngôi sao nhảy sào người Mỹ Sam Kendricks, người từng hai lần vô địch thế giới, cũng như hai tay golf nổi tiếng Jon Rahm và Bryson DeChambeau.

Jon Rahm đang là tay golf số một thế giới, trong khi Bryson DeChambeau là nhà vô địch giải golf danh giá Mỹ mở rộng 2020.

Hôm 29/7, Nhật Bản lần đầu ghi nhận hơn 10.000 ca mắc mới Covid-19 trong 24 giờ. Lệnh tình trạng khẩn cấp, vốn chỉ được áp đặt tại thủ đô Tokyo, sẽ được mở rộng tại 4 tỉnh lân cận.

“Đây là tình trạng tồi tệ nhất từ trước đến nay”, ông Shigeru Omi, cố vấn của chính phủ Nhật Bản về đại dịch Covid-19, nói.Đại dịch Covid-19 biến Olympic Tokyo trở thành kỳ thế vận hội đặc biệt nhất trong lịch sử.

bien chung delta anh 3
Đại dịch Covid-19 biến Olympic Tokyo trở thành kỳ thế vận hội đặc biệt nhất trong lịch sử. Ảnh: AFP.

Tại Mexico, cơ quan thống kê quốc gia ghi nhận số ca tử vong do Covid-19 của nước này đã vượt quá con số 200.000, cao hơn 35% so với con số được chính phủ nước này công bố.

Tại Trung Quốc, biến thể Delta gây ra đợt bùng phát dịch mới ở nhiều thành phố. Nước này đang chạy đua để tiêm vaccine cho ít nhất 65% dân số trong năm 2021.

Tính đến nay, đại dịch Covid-19 đã cướp đi sinh mạng của hơn 4,1 triệu người trên toàn thế giới. Số ca tử vong cao nhất được ghi nhận tại Mỹ với hơn 612.000 người.

“Mọi người đang chết và sẽ chết. Đáng ra những người này không phải chết”, Tổng thống Mỹ Joe Biden nói hôm 29/7.

Việt Hà / AFP / Zing

“Siêu ông ngoại” Vingroup và những người không thích công bằng ở Việt Nam

Khi người giàu cướp đi cơ hội sống của người nghèo.

Ngày 22/7, hình ảnh văn bản Sở Y tế thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) cho Vingroup “mượn” vaccine lan truyền khắp mạng xã hội. Theo văn bản, Vingroup mượn Sở Y tế khoảng 5.000 liều vaccine Moderna để tiêm cho người lao động. Đáng chú ý, văn bản nêu rõ việc mượn này được thực hiện theo công văn mật 653/UBND-VX.
Đến ngày 25/7, trả lời báo chí, ông Dương Anh Đức – Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân thành phố – xác thực công văn và đánh giá vụ việc này là “hợp tình, hợp lý”. Lý do cho mượn: Vingroup đã hỗ trợ không chỉ kinh phí và nhân lực trực tiếp chống COVID-19, tập đoàn này mượn trước để tiêm cho lực lượng tham gia hỗ trợ thành phố chống dịch.
Ông Đức không nói rõ đâu là “lý”, đâu là “tình” trong giải thích của mình. Chúng ta hãy tạm chia ra “lý” là góc độ pháp lý, tức tính hợp pháp của hành động mượn và cho, còn “tình” là mọi khía cạnh khác bên cạnh luật pháp, ở đây bước đầu có yếu tố đạo đức, dịch tễ và sau nữa – như mọi người hay nhắc – mức độ khả thi và tính kinh tế.

Hợp lý ở chỗ nào?

Trên bề mặt, phần giải trình của ông Đức trước báo chí không tương thích với chất vấn của dư luận và văn bản bị rò rỉ trước đó. Văn bản ghi là “cho Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Central Park mượn để tổ chức tiêm cho người lao động của tập đoàn Vingroup”, còn lúc được báo chí hỏi về văn bản, ông Đức nói rằng 5.000 liều vaccine này là Vingroup mượn để “tiêm cho lực lượng tham gia hỗ trợ TP.HCM”. [1]
Nếu theo văn bản, vaccine được dành cho “người lao động của tập đoàn Vingroup”, tức không thuộc bất kỳ nhóm nào trong 15 nhóm ưu tiên tiêm chủng đợt 5 của thành phố, việc cho mượn vaccine theo văn bản rõ ràng là một quyết định không hợp pháp. [2] Còn nếu theo lời của ông Đức vào ngày 25/7, 5.000 liều vaccine là để tiêm cho đội ngũ chống dịch của Vingroup góp sức cùng thành phố, và đội ngũ này thuộc một trong 16 nhóm đối tượng ưu tiên của Bộ Y tế. Nhưng nếu đã nằm trong danh sách chờ tiêm thì việc gì Vingroup phải đi mượn, mà lại còn mượn qua một công văn “mật”?
Việc này có khác gì cô phóng viên – được cho là người nằm trong danh sách ưu tiên tiêm chủng – lại được tiêm nhờ “ông ngoại” đăng ký chứ không phải xếp hàng trong danh sách theo cơ quan? Vingroup không khác gì một “ông ngoại” dựa vào tiền và thế lực của mình để nhờ tiêm vaccine cho “cô cháu gái”.
Nói cách khác, việc 5.000 người chống dịch của Vingroup được tiêm có thể là một việc hợp pháp, nhưng cách thức để có mũi tiêm thì lại bất hợp pháp. Nó đi ngược lại các quy trình, và cũng là một sự “chen lên”, dù họ có thể thuộc nhóm được xếp hàng trước số đông. Xét rộng ra, nó cũng cho thấy TP.HCM đi ngược chỉ đạo của Thủ tướng trong việc phân bổ vaccine theo nguyên tắc công bằng, bình đẳng, công khai, minh bạch, linh hoạt, hiệu quả. [3]
Thành phố sẵn sàng “xé rào” để lén lút trao vaccine – một tài sản công – cho một doanh nghiệp mà không hề có sự thảo luận với người dân. TP.HCM không sở hữu số vaccine này. Họ được giao quyền để đi tiêm theo danh sách ưu tiên. Nếu làm một việc khác – “cho mượn” – thì việc này dựa trên cơ chế và luật lệ gì? Nếu công văn mật trên không bị rò rỉ, chính quyền liệu có nghĩ đến việc giải thích minh bạch chuyện sử dụng tài sản công trái luật định này?

Các “cháu ngoại” nói gì?

Điều kỳ lạ là trên mạng xã hội không thiếu những bình luận biện minh cho hành động “có vẻ khuất tất” của Vingroup bằng những lập luận như: thêm người tiêm thì càng tốt, hoặc đóng góp nhiều thì được tiêm, tệ hơn cả là những người theo chủ nghĩa thực dụng cho rằng bất công trong phân phối vaccine là không thể tránh khỏi. Ta hãy thử phân tích các lập luận của họ.
Lập luận 1: “Thêm người tiêm thì thêm sự bảo vệ cho mọi người”
Lập luận này sổ toẹt vào tất cả các chính sách vaccine của nhà nước lẫn khuyến cáo của giới khoa học.
Nghị quyết 21 về mua và sử dụng vaccine phòng chống COVID-19 đã quy định rõ về đối tượng ưu tiên tiêm chủng. Những quy định này, dù tôi không đồng ý hoàn toàn, phần nào được xây trên nguyên tắc về đối tượng ưu tiên vaccine của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – vốn được giới khoa học đồng ý. Nó là hướng dẫn quan trọng để các quốc gia bảo vệ sinh mạng người dân, tăng cường hiệu quả chống dịch.
Khi dịch chưa lan rộng, có nhiều điều chúng ta có thể tính, như chính phủ Việt Nam đã tính: mục tiêu kép, vừa phát triển kinh tế vừa chống dịch, vừa bảo vệ người ốm đau vừa bảo vệ sản xuất. Vì thế, cách phân phối vaccine có thể đi theo nhiều hướng khác nhau. Trên thực tế, Việt Nam đã gây tranh cãi với thứ tự ưu tiên của đợt tiêm vaccine thứ tư tại TP.HCM khi tiêm cho công nhân các khu công nghiệp trước người cao tuổi, người có bệnh mãn tính, bệnh nền.
Nhưng khi số ca nhiễm tăng không kiểm soát được, gần chạm đến giới hạn hệ thống y tế của thành phố, [4] ưu tiên được thu gọn lại trong việc cứu người (các lãnh đạo của TP.HCM và Bộ Y tế cũng thừa nhận việc này). [5] Giữ lại mạng sống là giữ lấy cơ hội để làm lại tất cả, để chạy theo các mục đích kinh tế đã bị bỏ lỡ hoặc đơn giản là để được chết trong vòng tay người thân. Theo một biểu đồ trên trang thông tin của Bộ Y tế – dù không đưa ra con số cụ thể – người trên 50 tuổi có tỷ lệ tử vong cao trong số 370 người chết vì COVID-19. [6] Đến nước này, chính quyền đã nói rõ chúng ta nên cứu những người có nguy cơ cao đó hay cứu nhà cung cấp máy thở.
Nếu bạn không tin vào lý do đạo đức của việc cứu lấy những người dễ chết nhất, hãy nói về mặt dịch tễ. Nguy cơ nhập viện đối với người từ 65 tuổi trở lên giảm được 94% nếu họ đã được tiêm vaccine đầy đủ (hai mũi). [7] Tức là, bảo vệ những người già, người có nguy cơ cao đồng thời sẽ bảo vệ chiếc máy thở không bị quá tải, giảm thiểu công việc cho các y bác sĩ tuyến đầu, làm nhẹ gánh cho công cuộc chống dịch nói chung. Tất cả những lợi ích này sẽ trở thành khoản chi phí mà việc tiêm chủng đúng người, đúng nơi tiết kiệm được cho xã hội.
Trong một thế giới lý tưởng nơi có đủ vaccine cho mọi người trong cùng một thời điểm, có thể chúng ta sẽ được tận hưởng việc tiêm chủng không cần quan tâm đối tượng (nhưng đây là điều xa xỉ ngay cả với nước Mỹ trong giai đoạn đầu). Còn khi vaccine khan hiếm, cần phải tiêm đúng đối tượng để bảo vệ người dân có nhiều nguy cơ. Khi những người cần được bảo vệ chưa được tiêm hết, TP.HCM mang vaccine tiêm cho một doanh nghiệp thì chỉ có doanh nghiệp đó an toàn, còn sinh mạng của những người nguy cơ ở trong thế lơ lửng. Việt Nam hiện chỉ mới nhận được 12 triệu liều vaccine, [8] trong khi số người cần tiêm chủng là 75 triệu, [9] tức trong 6 người thì hiện chỉ có 1 người có thể tiếp cận vaccine. Giành tiêm một liều vaccine có thể là giành mất cơ hội sống của một người khác.
Nhưng nếu chỉ trích Vingroup một thì TP.HCM cần giải trình mười. Mới tuần trước đó, chính thành phố cũng đã chuyển trọng tâm chống dịch sang “giảm số ca F0, giảm thiểu tử vong”, tức là đặt mục tiêu bảo vệ sinh mạng lên hàng đầu. Một tuần sau, thành phố trao 5.000 liều vaccine cho một doanh nghiệp. Việc 5.000 người lao động của Vingroup được tiêm chẳng có giá trị gì lúc này ngoài lợi ích cho chính tập đoàn.
Lập luận thứ hai: “Vin dư sức mua vaccine”, “Vin góp tiền phát triển vaccine”, “Vin góp quỹ vaccine”, “Vin tặng chính phủ vaccine nên chỉ mượn trước”
Những cư dân Sài Gòn trải qua nửa tháng sống dưới Chỉ thị 16 hẳn sẽ hiểu cảm giác cầm tiền đến siêu thị nhưng không còn một bó rau để mua. Tiền lúc đó không giúp được gì. Thị trường vaccine cũng vậy, không phải cứ có tiền là mua. Người khách bên cạnh thò tay bốc bó rau cuối cùng khỏi giỏ của bạn không khác gì ăn cướp cả, dù cho họ sẽ trả tiền bó rau đó tại quầy. Giật rau khỏi giỏ người khác là sự ăn cướp cơ hội mà một người khác có thể xứng đáng hơn mình. Tương tự, khi vaccine khan hiếm, giật lấy vaccine trước những người cần được bảo vệ hơn chính là ăn cướp cơ hội được bảo vệ của họ.
Ngoài ra, các doanh nghiệp lớn tiếng có tiền ở Việt Nam đã có ai thử xách giỏ ra siêu thị để xem có mua được liều vaccine Moderna nào không? Hãng này đã tuyên bố nguồn cung cho Đông Nam Á sẽ hết đến cuối năm nay. [10] Nó cũng khan hiếm như rau ở siêu thị và như nguồn cung nhiều loại vaccine khác. Thực tế thì Moderna (và Pfizer, AstraZeneca, v.v) chỉ bán vaccine cho các chính phủ. Trong số vaccine đã về Việt Nam, phần nhiều là thông qua COVAX, một số nước viện trợ, Công ty Cổ phần Vacxin Việt Nam mua, chưa có liều vaccine nào là do Vingroup thương lượng được. Vingroup có thể là một doanh nghiệp mạnh trong nước, nhưng cuộc chiến vaccine không thiếu những quốc gia có tiền, và trong cuộc chiến đó không hề có doanh nghiệp nào của Việt Nam có thể làm kẻ mạnh.
Việt Nam cho biết đã được cam kết 5 triệu liều Moderna do công ty này ủy quyền cho Zuellig Pharma phân phối. [11] Cứ cho là trong số đó, sẽ có 5.000 liều dành cho Vingroup để công ty này trả lại TP.HCM, nhưng bao giờ vaccine đó mới về? Cũng như bó rau mùa dịch, giá trị một liều vaccine vào thời điểm thành phố đang ghi nhận hơn gần 6.000 ca mắc mới mỗi ngày (27/7) khác với giá trị của liều vaccine trong một ngày bình yên năm sau.
Và liệu những người dễ tổn thương hơn trước đại dịch có đợi được đến lúc đấy để được trả vaccine không?
Lập luận thứ ba: “Đóng góp nhiều thì nên được vaccine”Cách giải thích này đồng nghĩa “ai nhiều tiền, người đó có vaccine”.
Rất nhiều người sẽ nói thế, rằng công bằng nói chung, và công bằng vaccine nói riêng, là một điều viển vông; rằng đó là ảo tưởng về một “utopia” (thế giới lý tưởng trong mơ) chứ không phải thực tế về thế giới chúng ta đang sống, càng không phải thế giới bất công mà đại dịch COVID-19 chỉ phô bày ra thêm chứ không làm giảm bớt.
Rất nhiều người viện dẫn bản chất bất bình đẳng của thị trường để biện minh cho sự hợp lý của việc vaccine về tay Vingroup, nhưng họ quên nhìn rộng ra: trong một thị trường toàn cầu và cạnh tranh hoàn hảo, liệu Việt Nam có cơ hội được tiếp cận vaccine hay không?
Cơ chế COVAX, các khoản viện trợ, giá vaccine ưu đãi – tất cả đều không hoàn hảo và phi thị trường – vẫn đang là cần câu vaccine về Việt Nam. Nếu không có những người có ý tưởng về việc những nước nghèo, nước đang phát triển cũng xứng đáng có vaccine – vì chính họ và vì thế giới – thì không chắc Việt Nam có hàng triệu liều Moderna viện trợ. Chúng ta đang hưởng lợi từ lòng bác ái và những suy tính phi thị trường của thế giới, để rồi nhiều người mang giọng lưỡi kim tiền ra để biện minh cho việc được hưởng vaccine trước cả người già.
Nhiều doanh nghiệp muốn sử dụng tiềm lực tài chính hoặc tầm quan trọng kinh tế để làm lợi thế mặc cả về vaccine, có chắc vaccine sẽ đến tay họ? Nếu những liều vaccine viện trợ từ Mỹ hoặc Nhật có kèm điều kiện chích cho các đối tượng họ ưu tiên, đối tượng đó liệu có phải là các công ty bất động sản hoặc dịch vụ không, hay trước hết sẽ là công dân các nước đó tại Việt Nam, công nhân các nhà máy gia công cho doanh nghiệp Mỹ, Nhật?
Chúng ta có xu hướng nói về chủ nghĩa thực dụng, chấp nhận sự bất công trong lúc nghĩ rằng mình là kẻ mạnh trong cuộc chơi này. Những người ủng hộ cơ chế thị trường và Vingroup hẳn cũng tin thế. Hãy thử đứng sau một bức màn vô minh (veil of ignorance), bỏ đi tất cả lợi thế mà chúng ta tin rằng mình đang sở hữu, lựa chọn lại xem bạn có muốn một thế giới sát phạt nơi người có tiền sẽ cướp đi cơ hội sống của những người vừa nghèo, vừa già yếu hay không?
Lý do để chúng ta theo đuổi sự công bằng trong vaccine là vì phần lớn mọi người, trong đó có bản thân, sẽ hưởng lợi từ nó. Lý do để chúng ta chất vấn chính quyền TP.HCM trong quyết định trên là vì nó vừa bất công, vừa trái pháp luật, chứ không phải “hợp tình, hợp lý” như cách họ giải thích.
Nguồn : Luật Khoa