Tác giả Việt đạt giải vàng cuộc thi ảnh Tokyo

Khánh Phan là nhiếp ảnh gia Việt duy nhất đạt giải tại cuộc thi ảnh quốc tế Tokyo, giành tới 2 giải cao thuộc mục Con người và Du lịch.

Tác giả Khánh Phan là nữ nhiếp ảnh gia Việt giành 2 giải cao trong cuộc thi ảnh quốc tế Tokyo International Foto Awards 2020 (TIFA). Đây là giải thưởng dành cho tất cả những ai đam mê nhiếp ảnh trên thế giới, từ nghiệp dư, học sinh sinh viên tới người chuyên nghiệp. Kết quả các giải thưởng mới được công bố trên website của cuộc thi vào đầu tháng 2/2021.

Tác phẩm đạt giải vàng mục ảnh Con người của nữ nhiếp ảnh gia Khánh Phan là bức “Những đứa trẻ nhảy với cồng chiêng”. Đây là hình ảnh chụp ở một lễ hội của người Jrai tại Gia Lai, Tây Nguyên, Việt Nam. Tác giả chia sẻ, những đứa trẻ ở đây đều học nhảy múa và hát từ khi còn bé xíu, và dù nhỏ tuổi nhưng chúng đã nhảy múa như những vũ công thực thụ. Khung cảnh lễ hội khi đó rất sôi động và ngập tràn hạnh phúc.

Ảnh Phơi cá trước khi đạt giải bạc mục ảnh Du lịch tại TIFA thì từng đạt nhiều giải thưởng khác tại cuộc thi ảnh quốc tế Sony, cuộc thi Travel Photographer of the Year 2020…

Hình ảnh nhìn từ trên cao ở chợ cá Long Hải, Bà Rịa – Vũng Tàu gây ấn tượng mạnh với tác giả Khánh Phan khi chị tìm cảm hứng sáng tác. Thời tiết khi đi chụp rất nóng nực và bản thân chị cũng bị “ngợp” trước các làng chài ở Long Hải. Cá được bày khắp nơi, chúng được hấp chín rồi đem phơi trên các khay gỗ để làm cá khô rồi chuyển đi bán các vùng khác.

Ngoài ra, cuộc thi ảnh quốc tế Tokyo lần này còn chọn ra rất nhiều ảnh về thiên nhiên, con người, du lịch… rất ấn tượng khác.

Trên hình là bức ảnh dùng kỹ thuật time-lapse và phơi sáng ghi lại hành trình các vì sao từ sáng đến đêm của tác giả Craig Bill. Ảnh đạt giải vàng mục Thiên nhiên.

Bức “Thiên sứ mùa hè” đạt giải vàng mục ảnh Thiên nhiên của tác giả Nhật Bản Kazuaki Koseki. Ảnh chụp một hiện tượng rất đẹp mắt chỉ xảy ra vào mỗi mùa hè ở các khu rừng ẩm ướt tại Nhật Bản, đó là những đàn đom đóm thắp sáng về đêm.

“Bầu trời đầy sao” là một bức ảnh khác sử dụng kỹ thuật phơi sáng để chụp trọn dải ngân hà và con đường sáng đèn xe. Tác phẩm đạt giải bạc mục ảnh Phong cảnh thiên nhiên. Nhiếp ảnh gia Shirley Wung đã chụp bức này ở Vườn quốc gia Taroko, một điểm đến nằm ở bờ biển phía đông Đài Loan thu hút rất đông du khách. VQG này rộng hơn 1.200 km2 hấp dẫn những người mê đi bộ, leo núi, ngắm cảnh biển…

Một tác phẩm ấn tượng khác về chủ đề Thiên nhiên của Shirley Wung đạt giải đồng là “Mùa hoa anh đào”. Bên cạnh Nhật Bản, Hàn Quốc, thì Đài Loan cũng là nơi có nhiều hoa anh đào nở vào mùa xuân

Tác phẩm “Ấn tượng thảo nguyên Mông Cổ” của tác giả Nan-Heui Ho đạt giải đồng ở mục ảnh Du lịch.

Ảnh “Thiên đường nơi hạ giới” của Saowanee Suntararak chụp núi Phú Sĩ vào một sáng tháng 11. Bao quanh ngọn núi biểu tượng của Nhật Bản là những tán phong đỏ cũng đặc trưng cho mùa thu nơi đây. Tác phẩm đạt giải bạc mục ảnh Thiên nhiên.

Khánh Trần (theo TIFA)

Tản mạn về khía cạnh đạo đức của truyện Kiều

Cảo thơm lần giở trước đèn,
Phong tình cổ lục còn truyền sử xanh.

Những lúc nhàn rỗi không có gì thú vị bằng được đọc một cuốn truyện hay, nghe ai đó ngâm lên một bài thơ lãng mạn bên tách trà nóng thơm ngon, hay cùng một vài người bạn ngắm hoa quỳnh khoe hương, khoe sắc trong một buổi sáng tinh sương, cái hạnh phúc nó rất đơn giản mà làm lòng người như dịu lại tưởng như mình đang trong một giấc kê vàng.

Tôi say mê truyện Kiều. Ngay từ thuở nhỏ, mỗi lần đọc lại thấy cái hay, cái lạ khác nhau, từ kết cấu câu chuyện, đến cách tả tình, tả cảnh, tả người của cụ Tố Như thật tuyệt vời. Đó là cả một công trình nghệ thuật toàn hảo, ý nghĩa đậm đà, xếp đặt khéo léo, thi vị, mang đầy mầu sắc dân tộc. Không phải ba trăm năm mà cả ngàn năm sau cũng không ai sánh kịp, cũng chẳng phải:

Bất tri tam bách dư niên hậu,
Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như.

Tôi nghĩ, cả ngàn năm sau Đoạn Trường Tân Thanh vẫn là quốc hồn quốc túy của dân tộc Việt Nam. Tố Như sừng sững như một cây cổ thụ trong văn học sử, chả thế mà cụ Phạm Quỳnh đã phải thốt ra: “Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, tiếng ta còn nước ta còn”.

Về sự bất thường của những nhân vật trong truyện Kiều

(Tranh của họa sĩ Mai Trung Thứ)
Từ khi truyện Kiều lưu truyền trong dân gian cho tới nay, người khen truyện Kiều có rất nhiều, truyện Kiều đã được phiên dịch ra hàng chục thứ ngoại ngữ và nhiều người ngoại quốc thán phục. Hơn thế nữa truyện Kiều cũng được mang vào giảng dậy trong chương trình trung học và đại học tại Việt Nam.

Truyện Kiều còn được phổ biến rộng rãi trong giới học giả cũng như bình dân, người ta bói Kiều, lẩy Kiều. Những nhân vật trong truyện Kiều được quần chúng hóa trong đời sống hàng ngày như Tú bà, Sở Khanh, Hoạn Thư.

Cụ Phạm Quí Thích sau khi đọc xong Đoạn Trường Tân Thanh đã phải thốt ra:

Nhất phiến tài tình thiên cổ lụy,
Tân Thanh đáo để vị thùy thương.

Tài tình mối lụy muôn đời,
Tân Thanh khúc ấy vì ai đau lòng.

Có nhiều người còn cho rằng truyện Kiều là quốc hồn, quốc túy, thánh kinh, hiền truyện của nền văn học Việt Nam. Hơn thế nữa, đứng về phương diện văn chương, nghệ thuật, trong một chừng mực nào đó, truyện Kiều là một kiệt tác trong văn học sử Việt Nam không ai có thể chối cãi được.

Nhưng đứng về phương diện đạo đức, luân lý, truyện Kiều đã từ lâu bị nhiều người chê bai, bỉu mỏ, chẳng qua đây chỉ là một thứ… dâm thư (!) không hơn không kém:

Đàn ông chớ đọc Phan Trần,
Đàn bà chớ đọc Thúy Vân, Thúy Kiều.

Quan niệm đạo đức của các cụ ta ngày xưa rất khe khắt. Đàn bà con gái có một số truyện dâm tình lãng mạn, hoặc gợi cảm, khiêu khích bị cấm đọc đã đành. Đàn ông cũng bị cấm những truyện tình ủy mị, nhu nhược ảnh hưởng tới chí nam nhi:

Làm trai cho đáng nên trai,
Xuống Đông, Đông tĩnh, lên Đoài, Đoài yên.

Truyện Phan Trần là một trong những chuyện các cụ cấm không cho đàn ông đọc vì chàng Phan Sinh chỉ vì quá yêu nàng Trần Kiều Liên mà sinh ra ốm tương tư rồi toan bề tự vận. Làm trai không thể yếu đuối, ươn hèn như vậy!!

Chê bai truyện Kiều trong dòng văn học Việt Nam hàng chục năm qua không phải là truyện mới lạ, phe khen truyện Kiều dù có nhiều bao nhiêu đi chăng nữa thì phe chê truyện Kiều cũng không phải là ít, bên tám lạng, bên nửa cân. Trong phạm vi bài này chúng tôi không phê bình hoặc chê bai truyện Kiều, chỉ xin được tản mạn vài dòng về khía cạnh Đạo Đức của Đoạn Trường Tân Thanh (không dám lạm bàn về khía cạnh văn chương, hay giá trị văn học của một tác phẩm đã được hàng triệu triệu người nâng niu như một viên ngọc quý.)

Ngay như các cụ thời xưa mặc dù xuất thân từ Nho học nhưng đã bị ảnh hưởng nhiều của Tây học cũng vẫn chê bai truyện Kiều về phương diện luân lý, đạo đức. Điển hình là các cụ Ngô Đức Kế, cụ Huỳnh Thúc Kháng và sau này có nhà văn tân học như Thạch Lam.

Chúng ta hãy xét thử những điều đáng trách về truyện Kiều:

  1. Truyện Kiều xây dựng một xã hội thối nát
    Có thể có người cho rằng tôi nói hơi quá hoặc phóng đại một sự thật để chê bai một đại tác phẩm đã được nhiều người ưa thích, tuy nhiên sự thật vẫn là sự thật, không ai có thể chối cãi được. Mặc dù gia đình Vương Viên Ngoại sống trong một đất nước đang trong thời buổi thanh bình, thịnh trị:

Rằng năm Gia Tĩnh, triều Minh,
Bốn phương phẳng lặng, hai kinh vững vàng.

Nhưng xã hội đầy rẫy những tệ đoan, phong kiến, thối nát, lừa đảo, vu oan giá họa. Trường hợp Vương gia bị thằng bán tơ vu oan mà không có luật pháp nào che chở hoặc minh oan là một bằng chứng của một xã hội mà luật pháp đã bị đồng tiền mua đứt:

Một ngày là thói sai nha,
Làm cho khốc hại chẳng qua vì tiền.

Trường hợp nàng Kiều bán mình chuộc cha là trường hợp đạo đức, luân lý bị suy đồi. Có nhiều cách để kiếm ra tiền chuộc cha, mà cách bán mình chỉ là… hạ sách! Trong một xã hội văn minh, hay một xã hội mà những quyền căn bản của người dân được tôn trọng, những tệ đoan như mê tín, trộm cắp, mãi dâm, cửa quyền, hối lộ, cờ bạc, rượu chè… phải được trừ khử, phải được đặt ra ngoài vòng pháp luật, không thể đâu đâu cũng nhan nhản những ổ điếm, những băng đảng trộm cắp, những tên giặc bể hoành hành, quấy nhiễu dân chúng như… Từ Hải!

Nếu cụ Nguyễn Du thực sự muốn tìm một cái cớ để cho nàng Kiều đi lưu lạc trong mười lăm năm, nếu cụ chỉ muốn tìm một cái “cớ” để chứng minh thuyết tài mệnh tương đố thì còn nhiều “cớ” khác hay hơn là “cớ” bán mình! Chỉ làm gương xấu cho các thiếu nữ thời sau, nhất là những thiếu nữ con nhà nghèo gặp lúc túng quẫn:

– Đấy Vương Thúy Kiều đẹp tuyệt trần như vậy, con nhà trâm anh thế phiệt như vậy, tài hoa như vậy, mà khi cần tiền còn “dám” bán mình, thì tại sao mình không làm được!

Có nhiều nhà phê bình còn bênh vực cho hành động bán mình của nàng Kiều để lấy tiền chuộc cha là một sự “hy sinh cao cả” thì thật sự ngoài sự hiểu biết và phán đoán của tôi, tôi xin… miễn bàn!

Nếu Kiều đã bán mình được thì chắc chắn đây không phải là trường hợp đầu tiên và duy nhất trong xã hội triều Minh lúc bấy giờ (hoặc xã hội Việt Nam ngày nay). Trước Kiều và sau Kiều đã có và sẽ có hàng ngàn nàng Kiều khác đang ngụp lặn trong giới giang hồ, mỗi người đều có một cái “cớ” khác nhau để bào chữa, để che đậy cho chính mình: “Tại vì thế này, tại vì thế kia” mà tôi phải bán mình, nếu không bây giờ tôi đã học hành xong xuôi, lấy được tấm chồng đàng hoàng làm bà này, bà nọ.

Viện cớ rằng tuy Kiều là một gái làng chơi nhưng luôn luôn lúc nào nàng cũng nhớ tới cha mẹ, em trai, em gái và nhất là mối tình đầu với chàng Kim Trọng (chứng tỏ Kiều chung tình), thì thật ra Kiều cũng chỉ là con người đa sầu đa cảm như bao nhiêu người con gái thường tình khác khi đi xa thì nhớ gia đình, nhớ người tình, đó là một chuyện bình thường, không thể vin vào điểm đó để luận về sự “chung thủy” của Kiều.

Có nhiều người vì say mê truyện Kiều còn bàn rằng tuy về thể xác Kiều thực sự dơ bẩn nhưng chữ “trinh” về tinh thần nàng vẫn vẹn toàn. Trường phái này quá… tự do, ngoài sự hiểu biết của tôi, tôi cũng xin… miễn bàn!

  1. Truyện Kiều đi trái ngược với phong tục tập quán của người Việt.
    Khi xét một tác phẩm ta phải tự đặt ta vào không gian và thời gian mà tác giả sống và viết tác phẩm đó. Cụ Nguyễn Du sinh năm 1765 tức là năm thứ 28 niên hiệu Cảnh Hưng tại làng Tiên Điền tỉnh Hà Tĩnh đời nhà Lê, và cụ mất năm 1820 đời Minh Mạng, hưởng thọ 55 tuổi. Kim Vân Kiều sống vào năm Gia Tĩnh triều Minh tức là năm 1522.

Phong tục tập quán của ta (hay của Tầu) thời ấy rất nghiêm khắc, con gái phải nghe theo lời cha mẹ, trong tình yêu cũng như trong việc cưới hỏi, cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy, con gái không thể tự ý muốn yêu ai thì yêu, lấy ai thì lấy, nửa đêm không thể tự ý sang nhà con trai tình tứ, đàn địch, ca hát.

Vậy mà Kim Vân Kiều sang nhà Kim Trọng trong lúc cha mẹ vắng nhà:

Lần theo núi giả đi vòng,
Cuối tường dường có nẻo thông mới rào.
Xắn tay mở khóa động Đào,
Rẽ mây trông tỏ lối vào Thiên Thai.

Đây là một trường hợp bại hoại gia phong không thể nào tha thứ được từ xã hội ngày xưa cho đến xã hội ngày nay. Có nhiều người phóng khoáng hơn, “tân học” hơn cho rằng xã hội ngày nay có thể chấp nhận được, điều đó chưa chắc đã đúng cho lắm, còn tùy nền tảng giáo dục và quan niệm của từng cá nhân.

  1. Trong truyện Kiều có nhiều cảnh quá…
    Cho dù bào chữa, bênh vực bằng cách nào đi chăng nữa, dù cho cụ Tiên Điền có cố gắng dùng lời thơ nhẹ nhàng, bóng bẩy, thanh thoát, tao nhã cách nào đi chăng nữa, những cảnh này cũng vẫn quá… lồ lộ, không thể không chê trách cho được.

3.1. Cảnh thương lượng giá cả để bán Kiều
Cò kè bớt một thêm hai,
Giờ lâu ngã giá, vàng ngoài bốn trăm.

Nếu dùng ngôn từ của ngày hôm nay thì đây thực sự là vấn đề nhân quyền và nhân phẩm, con người không thể là con vật, hoặc đồ vật để có thể mang ra mặc cả, định giá, “cò kè bớt một thêm hai” như vậy. Trong một xã hội văn minh nhân phẩm con người hay nói một cách khác nhân phẩm phụ nữ phải được tôn trọng, không thể vì cần tiền thì đem rao bán như một… con vật!

3.2. Cảnh động phòng hoa chúc giữa Kim Vân Kiều và Mã Giám Sinh
Tiếc thay một đóa trà mi,
Con ong đã tỏ đường đi lối về.
Một cơn mưa gió nặng nề,
Thương gì đến ngọc, tiếc gì đến hương.

Đêm xuân một giấc mơ màng,
Đuốc hoa để đó mặc nàng nằm trơ.
Nỗi riêng tầm tã tuôn mưa,
Phần căm nỗi khách, phần dơ nỗi mình.

Tám câu trên mặc dù đã được cụ Tiên Điền diễn tả một cách khéo léo, kín đáo, nhưng không giấu được sự thật phũ phàng của một người con gái tuyết sạch giá trong bị kẻ phàm phu dày vò “dập liễu, vùi hoa” để chính nàng Kiều cũng cảm thấy đã sa lầy vào vũng bùn nhơ nhuốc, căm thù kẻ vũ phu. Một khi “con ong đã tỏ đường đi lối về” thì còn gì để tiếc thương nữa. Sau khi họ Mã đã thỏa mãn thú tính để “mặc nàng nằm trơ” giữa những ê chề, đớn đau, tủi hận, tiếc thương của đời người con gái.

3.3. Đoạn tả Thúy Kiều tắm
Buồng the phải buổi thong dong,
Thang lan rủ bức trướng hồng tắm hoa.
Rõ ràng trong ngọc trắng ngà,
Dày dày sẵn đúc một tòa thiên nhiên.

Tả một người con gái đang tắm như vậy, hơn nữa, cụ Tiên Điền còn cho Thúc Sinh đứng ngay đó để chứng kiến thân hình trần truồng của Kiều:

Sinh càng tỏ nét, càng khen,
Ngụ tình tay thảo một thiên luật Đường.

Lần đầu tiên tôi thấy trong văn học một người con trai làm thơ tả cảnh người yêu đang… tắm! Bài thơ Đường luật tả cảnh người yêu đang tắm của Thúc Sinh có một không hai trong văn học sử, tôi may mắn được đọc nhiều bài thơ Đường luật nổi tiếng của các cụ ta cũng như của các nhà thơ nổi tiếng đời Đường bên Trung Hoa nhưng chưa hề có bài nào lạ lùng đến như vậy, đã thế chàng còn đưa cho Kiều để xin nàng họa lại:

Lòng còn gởi áng mây Hàng,
Họa vần xin hãy chịu chàng hôm nay.

May quá bài thơ bất hủ này không được cụ Tiên Điền chép ra. Nếu bị đọc tôi cũng xin… miễn bàn!

  1. Vinh danh một tên hảo hán giang hồ thành một anh hùng
    Đường đường một đấng anh hào,
    Côn quyền hơn sức lược thao gồm tài.
    Đội trời, đạp đất, ở đời,
    Họ Từ, tên Hải, vốn người Việt Đông.
    Giang hồ quen thói vẫy vùng…

Luận bàn về hai chữ anh hùng thật là khó khăn và nhiêu khê, nhưng chắc chắn người anh hùng không thể là một tên… giặc bể như Từ Hải, đã gọi là “giặc” thì không thể nào là “anh hùng” theo đúng nghĩa của nó. Như vậy những tên hải tặc nào có một chút võ nghệ, làm được dăm ba bài thơ, mưu mẹo, khuấy động biển đông, cướp của, giết người cũng là “anh hùng” được sao???

Đâu có thể nào một tên giặc bể:
Huyện thành đạp đổ năm thành cõi Nam
Binh uy từ đấy sấm ran trong ngoài…

Được vinh danh là… Anh Hùng! Mặc dù hắn được ca tụng là người hào hoa phong nhã, văn hay chữ tốt, oai phong lẫm liệt, gì gì đi chăng nữa giặc bể vẫn là… Giặc Bể!!! (Xem bài: Từ Hải đời thật qua sách Trù Hải Ðồ Biên của Hồ Tôn Hiến)

  1. Sĩ phu là những bọn giả đạo đức
    Hồ Tôn Hiến chỉ là một trường hợp điển hình của một giai cấp quan lại đạo đức giả, bầy mưu nghĩ kế để dụ Từ Hải ra hàng rồi không giữ lời hứa đem Từ Hải giết. Họ Hồ thành công phần lớn nhờ Kiều, thế mà sau khi Từ Hải chết họ Hồ không cho Kiều về quê như đã hứa mà còn bắt Kiều hầu rượu, đánh đàn, vui chơi thỏa thích, sau đó đem gả Kiều cho thổ quan làm Kiều cay đắng nhẩy xuống sông Tiền Đường tự tử:

Thôi thì một thác cho rồi,
Tấm lòng phó mặc trên trời, dưới sông.
Trông vời con nước mênh mông,
Đem mình gieo xuống giữa giòng tràng giang.

Làm quan là thay mặt triều đình đem tài đức ra trị vì thiên hạ, không thể chỉ vì những thứ vui chơi nhục dục mà quên đi đạo đức làm người, phép trị dân chúng!

  1. Xây dựng mẫu người có học nhưng hiếu sắc, sợ vợ
    Thúc Sinh một mẫu người trai có ăn học:

Khách du bỗng có một người,
Kỳ Tâm họ Thúc, cũng nòi thư hương.

Nhưng rất hiếu sắc, gặp gái đẹp như Kiều, chàng bị chết mê, chết mệt, không còn biết trời đất là gì, say mê gái đẹp quên cả trở về nhà với gia đình:

Sinh càng một tỉnh mười mê,
Ngày xuân lắm lúc quên về với xuân.

Về sự bất thường của những nhân vật trong truyện Kiều

Thúy Kiều chờ Thúc Sinh về nhà sắp xếp, nhưng Thúc Sinh lại không nghe lời Kiều để công khai chuyện muốn nhận vợ bé. (Tranh của nữ họa sĩ Ngọc Mai)
Đã mê gái lại còn sợ vợ là nỗi khổ suốt đời của chàng trai họ Thúc, để rồi Kiều cũng như Thúc sinh đều rơi vào cạm bẫy của Hoạn Thư, trong hoàn cảnh éo le, bất lực, yếu đuối, chàng khuyên Kiều đi trốn:

Liệu mà xa chạy cao bay,
Ái ân ta có ngần này ấy thôi.

Nghe qua đau đớn, não nùng làm sao! Thúc Sinh mặc dù có học nhưng chẳng qua cũng là kẻ… bạc tình!

  1. Kim Trọng không thể là một thanh niên lý tưởng của xã hội
    Xã hội Việt Nam cũng như xã hội Trung Hoa thời xưa trọng Nho giáo, Khổng giáo, làm trai phải có đạo đức, sống có lý tưởng trong khuôn khổ luân thường, đạo lý. Làm trai không thể mềm yếu vì tình cảm, rên siết, ủy mị như Lương sinh trong truyện “Hoa Tiên” hoặc Phan sinh trong truyện “Phan Trần”, mẫu người lý tưởng của xã hội phải là:

Chàng tuổi trẻ vốn dòng hào kiệt,
Xếp bút nghiên theo việc kiếm cung.

Không thể là một người mới gặp Kiều lần đầu đã si mê, vương vấn, tương tư, ốm o gầy mòn :

Bâng khuâng nhớ cảnh nhớ người,
Nhớ nơi kỳ ngộ vội dời chân di.

(Xem thêm về tật xấu của Kim Trọng trong bài: Về sự bất thường của những nhân vật trong truyện Kiều)

  1. Vương Thúy Kiều
    Đây là một mẫu người tài hoa, đa tình, đa cảm, yếu đuối, đôi khi có những tư tưởng, hành động không phù hợp với luân lý, đạo đức, để khổ lụy suốt mười lăm năm. Nhân vật chính trong Đoạn Trường Tân Thanh là người đẹp Vương Thúy Kiều, nàng là nguồn gốc của những lời khen tiếng chê làm tốn biết bao giấy mực từ xưa đến nay.

8.1. Vương Thúy Kiều là kẻ không chung tình
Nhiều nhà phê bình cho rằng Kiều là một kẻ chung tình, suốt mười lăm năm lưu lạc lúc nào cũng nhớ tới mối tình đầu với Kim Trọng. Thực sự không đúng như vậy, là một gái giang hồ trong suốt mười lăm năm ngoài những cuộc vui chơi thâu đêm suốt sáng do “nghề nghiệp” bắt buộc với hàng trăm, hàng ngàn người đàn ông khác nhau ta không thể trách nàng được, nhưng sự dính líu, gắn bó, ước hẹn về tình cảm của nàng với Thúc Sinh rồi Từ Hải trong lúc vắng mặt Kim Trọng là điều không thể chấp nhận. Không thể nói nàng là người chung tình được, đâu đó mầm mống phản bội đã có trong đầu óc nàng để chờ cơ hội thực hiện! Ta hãy xem sự mong mỏi của nàng khi ước ao ngày sum họp lâu dài, bền vững với Thúc Sinh:

Sắn bìm chút phận con con,
Khuôn duyên biết có vuông tròn cho chăng?

Hoặc trong khi Từ Hải vùng vẫy ở phương xa, Kiều ở nhà phòng không gối chiếc muôn vàn mong đợi tên giặc bể trở về:

Đã mòn con mắt phương trời đăm đăm.

Mầm mống phản bội cũng có ở trong Kim Trọng, sau mười lăm năm lưu lạc, khi Kiều trở về, Kim Trọng đã có ý định ruồng bỏ cô em (Thúy Vân) để trở về với cô chị (Thúy Kiều). May mà Kiều không bằng lòng. Nếu giả sử Kiều bằng lòng thì chắc chắn sẽ có thảm kịch cho mối tình tay ba (Thúy Kiều, Kim Trọng, Thúy Vân) .

Theo cụ Ngô Đức Kế và cụ Huỳnh Thúc Kháng: “Nàng Kiều chỉ là một ‘con đĩ’, nàng Kiều không chung tình với Kim Trọng, câu nói ‘chữ trinh còn một chút này’ của nàng đối với chàng, rốt cục chỉ là một sự mỉa mai, một điều vô liêm sỉ.” Các cụ không nhìn nhận cho nàng một chữ trinh nào dù là “trinh tinh thần” cũng vậy! (Nguyễn Du và Truyện Kiều – Nhà xuất bản Thế Giới 1951 trang 179-186)

8.2. Kiều nói dối và “cầm nhầm” chuông khánh:
Tiểu thiền quê ở Bắc Kinh,
Qui sư, qui Phật, tu hành bấy lâu.

Bởi vì Hoạn Thư quá ghen nên Kiều phải bỏ Thúc Sinh đi trốn, khi gặp vãi Giác Duyên nàng không những nói dối về thân phận mình mà còn:

Rày vâng diện kiến rành rành,
Chuông vàng, khánh bạc bên mình giở ra.

Để rồi bị khám phá là đồ ăn cắp:

Giở đồ chuông khánh xem qua,
Khen rằng: “khéo giống của nhà Hoạn nương”.

Cho dù bào chữa cách nào đi chăng nữa, chuyện ăn cắp chuông khánh cũng không thể tha thứ được!

8.3. Kiều trả thù Hoạn Thư khi đắc thế:
Nàng rằng: “Xin hãy rốn ngồi,
Xem cho rõ mặt biết tôi báo thù.”

Khi Kiều lấy được Từ Hải, nàng dựa vào uy danh lừng lẫy của tên giặc bể để báo thù xưa thì nàng chẳng qua cũng là người… thường như biết bao nhiêu người khác, vả lại chuyện yêu đương, ghen tuông chỉ là chuyện… đàn bà:

Rằng: “Tôi chút phận đàn bà,
Ghen tuông thì cũng người ta thường tình.”

(Xem bài: Cái ghen nhân từ của Hoạn Thư)

Thưởng thức cái hay, cái đẹp của truyện Kiều là cả một nghệ thuật của các cụ trong những lúc nhàn rỗi trà dư tửu hậu, lâu lâu cùng vài người bạn tri kỷ mang Kiều ra bình phẩm, bàn luận là cái thú thanh tao của các nhà Nho thời xưa, không ai có thể chối cãi được giá trị nghệ thuật siêu đẳng của Đoạn Trường Tân Thanh, nhưng mà:

Rằng: “Hay thì thật là hay,
Nghe ra ngậm đắng nuốt cay thế nào!”

Tôi không phải là nhà phê bình văn học, và cũng không bao giờ mang cái mộng ước đó, chỉ trong một buổi sáng mùa xuân, gió lạnh hiu hiu thổi về, bên tách trà nóng, rảnh rỗi mang truyện Kiều ra đọc chợt thấy lòng se thắt lại, bỗng dưng có một vài ý tưởng ngộ nghĩnh xuất hiện trong đầu đem ghi lại, hy vọng:

Lời quê chắp nhặt dông dài,
Mua vui cũng được một vài trống canh.

Bắc Giang /TrithucVN
Đăng lại có chỉnh sửa từ bài viết cùng tên trên truyenkimvankieu.blogspot.com

Sếp tôi dùng bằng giả

Sếp cũ của tôi dùng bằng giả. Nói cho chính xác thì thẻ nhà báo của anh là giả. Câu chuyện này thực tế dù mọi người có im lặng cách mấy thì cũng lộ ra, vì khi làm việc thì năng lực, kỹ năng… liên quan đến chuyên môn chẳng thể nào giấu được. Nhưng anh vẫn xin được giấy phép lập trang báo online, khi một hội đứng ra nhận làm cơ quan chủ quản. Chủ tịch của hội ấy đứng tên ở vị trí Tổng biên tập, còn anh, một người giàu lên từ mua bán bất động sản, trở thành Phó tổng biên tập phụ trách online.

Một người đàn ông cụt tay vô gia cư trên đường phố Sài Gòn, tháng 7/2019. (Ảnh minh họa: Evgenii mitroshin/Shutterstock)
Tôi cũng chẳng thể nói một mình người sếp ấy đã lựa chọn sai. Ngược lại nhiều năm trước, ngày ra trường, cả lớp chúng tôi mua bằng giả, là Chứng chỉ tiếng Anh trình độ A, B, C, Chứng chỉ tin học, Chứng chỉ bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm… Mua lẻ thì đắt hoặc mất thời gian, chúng tôi gom lại nhờ lớp trưởng mua, mang cả xấp về phát.

Mua để làm gì? Chẳng đứa nào thấy đó là hành vi đáng xấu hổ. Chúng tôi thấy đó là điều hiển nhiên, là cần phải làm khi muốn làm cho “dầy” hồ sơ xin việc, làm cách nào cho người ta chú ý tới cái hồ sơ vô danh giữa cả chồng màu vàng sậm xếp ngược xuôi góc bàn hành chính. Xin việc vẫn thất bại, vì ngay cả bằng cử nhân loại giỏi, thạc sĩ đạt tốt cũng bị ngầm phân cấp so với suất con em trong ngành. Nhiều năm sau khi dọn nhà, tôi mang theo cảm giác xấu hổ mà vứt những chứng chỉ giả ấy đi.

Kể những câu chuyện đã cũ và tôi tin rằng vẫn còn đang diễn ra, để thấy việc hàng trăm bằng cử nhân ngôn ngữ tiếng Anh giả do Trường ĐH Đông Đô cấp từ năm 2015-2017 vừa thành án hình sự, chỉ là một mảnh nhỏ trong hệ thống “bằng giả”, “chức vị giả” và “đạo đức giả” trong xã hội mà ta đang sống.

Bầu không khí giả dối ấy nó đã “đặc” tới mức nào? Ở con số 55 người dùng bằng giả ấy để học tiến sĩ hoặc bảo vệ luận án tiến sĩ, có người mua bằng giả ấy để thi nâng ngạch thanh tra viên, chưa kể số người dùng bằng giả để thi công chức, khai vào hồ sơ cán bộ? Một bài báo đưa tin về sự việc từ năm 2019 nhấn mạnh vào dòng tít: ‘Mua bằng’ của Trường đại học Đông Đô đều là ‘người có uy tín’.

“Các trường hợp sử dụng văn bằng đều là những người có uy tín, vị trí chủ chốt trong các cơ quan, ban, ngành, phần lớn đang làm thạc sĩ, nghiên cứu sinh để nâng cao trình độ – theo xác định của Cơ quan an ninh điều tra Bộ Công an” (trích).

Chữ “uy tín” ở đây được dùng với nội hàm gì? Nếu xét theo học vị, thì chữ “uy tín” đồng nghĩa với tính chuyên môn. Nếu xét theo chức vị, thì chữ “uy tín” được định danh ở mức tín nhiệm trên cơ sở tính trách nhiệm và sự chân thành. Nếu xét theo tiêu chuẩn đạo đức, thì “uy tín” đồng nghĩa với việc một người có chuẩn tắc đạo đức cao, đặt yêu cầu cao về phẩm giá đối với bản thân và đem sự vị tha mà đối đãi với người khác.

Đem việc mua bằng đặt trong vế tương ứng với “đều là người có uy tín”, thì xét từ góc độ học vị, chức vị hay đạo đức, chữ “uy tín” ấy kỳ thực đều thật khiến người ta cảm thấy bức bối khi ít nhiều trong số đó có người đang giữ vai trò có thể gây ảnh hưởng rộng rãi tới cộng đồng.

Có ý kiến cho rằng việc làm bằng giả, mua bằng tràn lan là hệ quả của chủ nghĩa bằng cấp, của những quy định để được tuyển dụng, bổ nhiệm, tăng lương… thì cần phải có các chứng chỉ này nọ. Lắm khi đổ lỗi cho xã hội thì dễ dàng hơn là tìm lỗi ở bản thân. Yêu cầu chứng minh về năng lực thông qua một chứng chỉ không phải là điều bất thường. Sự bất thường sản sinh khi người ta bị “hư danh” hóa trước vị thế hay danh hiệu. Năng lực, kỹ năng không còn là mục tiêu mà trở thành phương tiện để đạt được công việc, chức vị, chức danh. Khi đã bị coi là phương tiện, tất yếu người ta sẽ tìm cách để đơn giản hóa, rút ngắn thời gian để đạt được mục tiêu một cách nhanh nhất. Để kháng cự lại tình trạng chất lượng chuyên môn bị tha hóa, người ta càng đặt ra nhiều yêu cầu về năng lực thông qua các chứng chỉ. Việc các giáo viên bỏ tiền để “học, thi” lấy Chứng chỉ tiếng Anh khung châu Âu để đạt chỉ tiêu theo đề án Chính phủ đã không còn là chuyện lạ. Chúng như vũng lầy mà một khi bước vào người ta càng lúng túng càng lún sâu. Đó không đơn giản chỉ là cuộc chạy đua về bằng cấp mà là việc các giá trị thực sự đã bị con người làm cho biến dị và hỗn loạn tới mức khó quay đầu.

Cho tới tận bây giờ, tôi vẫn chẳng thể trả lời vì sao lúc ấy lại dễ dàng mua và nộp chứng chỉ giả như thế? Điều gì đã phong bế tầm mắt và tư duy của chính tôi vậy? Không lấy cắp đồ, không dối trá… đó chẳng phải những điều cơ bản tôi được dạy từ thuở nhỏ hay sao? Vì sao khi lớn lên rồi, học đại học rồi, tôi lại dễ dàng coi gian dối là điều đương nhiên như vậy? Và những người trưởng thành hơn, như sếp cũ của tôi, như những công chức, nghiên cứu sinh… mua bằng, có lúc nào tự nghĩ vì sao điều gian dối lại được mình làm một cách trơn tru và hiển nhiên đến thế?

“Ai cũng gù, mình thẳng lưng sẽ thành khuyết tật” là câu nói của bà Diệp Thị Hồng Liên, nguyên Trưởng phòng Khảo thí (Sở GD-ĐT Hòa Bình) khi trở thành bị cáo trong phiên tòa xét xử vụ án gian lận điểm thi THPT năm 2018. Đó là câu nói trực quan nhất và cũng gây đau đớn nhất, có thể dùng để phác họa cho đủ thứ vấn nạn đang xảy ra trong xã hội của người Việt Nam hôm nay. Lâm tặc phá 1 cán bộ có chức quyền phá gấp 9 lần qua dự án qua dấu đỏ, thì sao lại không phá? Ai cũng bấm nút thông qua, nên Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi) dù lắm trớ trêu vẫn được gần 92% phiếu tán thành. Lương của Tổng Thanh tra Chính phủ chỉ khoảng 18 triệu đồng/tháng, còn các Phó Tổng Thanh tra Chính phủ khoảng 15 triệu đồng/tháng (2014), nhưng nguyên Tổng Thanh tra Chính phủ Trần Văn Truyền có biệt thự trên 16.000 m2 đất thì nguyên Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Ngô Văn Khánh cũng có lô 1.800 m2 chưa kể 2 căn nhà 5 tầng ở Hà Nội. Thế nên, những câu chuyện sửa điểm, mua bằng giả… chỉ như vài tấc của tảng băng trôi.

Trong truyện ngắn “Mưa mặt nạ” của nhà văn, nhà giáo, nhà nghiên cứu văn học Phan Nhật Chiêu, có những chiếc mặt nạ da người mà khi đeo lên, mặt nạ sẽ thay luôn mặt người. Điều trớ trêu là lại tồn tại một hệ sinh thái cho phép gian dối nảy nở, sinh sôi. Chúng sử dụng nhiều kiểu dối trá, mỗi kiểu có một mục đích. Còn trên diện rộng hơn thì hàng trăm, hàng vạn lời dối trá ấy có tác dụng thao túng, nhào nặn nên các quan niệm và tư tưởng khác nhau. Chúng hủy hoại tư duy và bào mòn nhân cách. Tác dụng của dối trá là gì? Là che đậy sự thật. Nhưng chẳng phải việc che đậy sự thật đồng nghĩa với nhận được lợi ích cao hơn hay ít nhất được tồn tại, không bị cô lập dù là trong hệ sinh thái đầm lầy hay sao? Nên lắm khi giữa những lời dối trá lừa gạt để tẩy não và nhu nhược, thoả hiệp cầu toàn, người ta lựa chọn trả giá bằng phẩm giá hơn là tìm cách cứu mình, giúp người.

Biến chủng B1525 của virus corona nguy hiểm đến mức nào?

Biến chủng mới của SARS-CoV-2 phát hiện tại Anh được cho là có khả năng kháng miễn dịch và tỷ lệ lây nhiễm cao. Các nhà khoa học còn cho rằng biến chủng này có thể kháng vaccine.

Trong những tuần gần đây, một số biến chủng mới của virus corona được phát hiện tại nhiều nơi trên toàn cầu. Điều này làm dấy lên mối lo về mức độ phức tạp của đại dịch mà thế giới phải đương đầu.

Các chuyên gia cho biết một biến chủng mới được xác định, có tên gọi là B1525, đã lây nhiễm cho ít nhất 33 bệnh nhân ở Anh.

Nhờ phương pháp sử dụng dữ liệu giải trình tự gen, các nhà khoa học đã bước đầu nắm được những thông tin quan trọng về biến thể mới của virus corona này, theo Guardian.

TƯƠNG ĐỒNG VỚI BIẾN CHỦNG Ở NAM PHI

Bên cạnh 33 bệnh nhân Covid-19 ở Anh, biến chủng B1525 đã lây lan sang ít nhất 11 quốc gia khác, bao gồm Australia, Đan Mạch, Mỹ, Pháp, Canada và Nigeria.

Thông qua quá trình giải trình tự gen, các nhà nghiên cứu tại Đại học Edinburgh, Anh, cho biết biến chủng B1525 có chung dạng đột biến E484K với các biến chủng nguy hiểm khác của virus corona được phát hiện ở Nam Phi và Brazil.

Đột biến E484K làm thay đổi hình dạng gai protein của virus. Dạng đột biến đặc biệt này khiến virus khó bị hệ thống miễn dịch của cơ thể người phát hiện hơn. Đây là điểm khiến các biến chủng chứa đột biến E484K trở nên nguy hiểm và khó lường hơn.

bien chung B1525 o Anh anh 1

Biến chủng B1525 đồng thời chứa dạng đột biến Q677H, vốn được phát hiện nhiều ở Đan Mạch, Anh và Mỹ, và thể đột biến F888L.

Đánh giá về mức độ nguy hiểm của đột biến Q677H, giám đốc Vaughn Cooper của Trung tâm Sinh học và Y học Tiến hóa tại Đại học Y Pittsburgh, thành viên nhóm nghiên cứu, nói với CNN: “Đoạn gen đột biến (677) rất quan trọng vì nó nằm gần khu vực tập trung độc lực (của virus corona)”.

“Chúng tôi nghĩ những đột biến này tương đối hiếm (so với các dạng đột biến khác, nhưng xác suất xuất hiện của chúng lại không đồng đều”, ông Cooper nói thêm.

LÀM GIẢM HIỆU QUẢ VACCINE

Các chuyên gia lo ngại rằng dạng đột biến E484K có thể gây ra tình trạng kháng vaccine đối với virus corona, theo Telegraph.

“Các dạng đột biến mà giới khoa học đang đặc biệt chú ý là những thể có sự biến dạng về đoạn gene làm thay đổi khả năng thâm nhập vật chủ của virus”, tiến sĩ Eleanor Gaunt tại Đại học Edinburgh cho biết.

Tiến sĩ Gaunt cũng đánh giá rằng đột biến E484K có thể “làm suy giảm chức năng bảo vệ” của vaccine Covid-19 mà hãng AstraZeneca phát triển nhằm phòng ngừa virus corona.

Bà Gaunt nói thêm rằng dù số ca phơi nhiễm biến chủng B1525 được phát hiện tương đối ít song rải rác ở nhiều quốc gia, cho thấy biến chủng này lưu hành nhờ vào sự thiếu cảnh giác khi du lịch của công dân các nước.

bien chung B1525 o Anh anh 2

Tương tự, nhà vi khuẩn học Lawrence Young tại Viện Ung thư Phân tử Warwick cho rằng “hai đột biến protein Q677H và F888L ở biến chủng B1525 là điểm đáng lưu tâm”.

Tuy nhiên, giám đốc Yvonne Doyle của Cơ quan Y tế Công cộng Anh (PHE) cho biết: “Hiện chưa có bằng chứng cho thấy biến chủng mới (B1525) gây bệnh nặng hơn hoặc có khả năng lây nhiễm cao hơn”.

Dẫu vậy, phó giáo sư về vi sinh tế bào Simon Clarke tại Đại học Reading, Anh cho rằng biến chủng B1525 là một mối nguy tiềm tàng.

“Chúng ta hiện chưa rõ biến thể mới này lây lan như thế nào, nhưng nếu nó thực sự có thể lây nhiễm nhanh và mạnh hơn thì mức độ hiệu quả của vaccine (Covid-19) được sản xuất trước đó nhiều khả năng sẽ bị suy giảm”, phó giáo sư Clarke nhận xét.

“Tôi nghĩ rằng cho đến khi chúng ta biết thêm về những dạng đột biến này, bất kỳ biến chủng nào mang thể E484K đều phải được thử nghiệm đột biến vì nó dường như tạo ra khả năng kháng miễn dịch cho virus”, phó giáo sư Clarke nói thêm.

CÁCH ĐỐI PHÓ

Để đối phó với biến thể mới của virus corona, chính phủ Anh đã triển khai thử nghiệm đột biến và xác định trình tự bổ sung tại các khu vực được nhắm mục tiêu để theo dõi và ngăn chặn bất kỳ đợt bùng phát lan rộng nào.

Tiến sĩ Susan Hopkins, thuộc PHE, cho biết Vương quốc Anh đang xem xét tiêm mũi nhắc lại đối với những người đã chích ngừa vaccine Covid-19 để tránh rủi ro do các đột biến mới gây ra.

bien chung B1525 o Anh anh 3

Các hãng dược cũng đã bắt đầu điều chỉnh vaccine của họ để thích ứng với các biến chủng mới của virus corona.

Đầu tháng 2, AstraZeneca cho biết một phiên bản sửa đổi của vaccine Oxford – một phiên bản có khả năng vô hiệu hóa biến chủng 501Y.V2 ở Nam Phi – có thể được phân phối từ mùa thu năm nay.

Anh đang lên kế hoạch hoàn thành kế hoạch tiêm chủng toàn dân trước tháng 9. 15,6 triệu người tại nước này đã tiêm liều vaccine ngừa Covid-19 đầu tiên, trong khi 546.165 người đã tiêm mũi nhắc lại. Đây hiện là tốc độ triển khai tiêm phòng Covid-19 nhanh nhất trong số các cường quốc trên thế giới, theo ABC News.

Ngoài ra, Clive Dix, người đứng đầu nhóm quản lý chiến lược trang bị vaccine của Anh, cho biết nước này sẽ phê duyệt mua nhiều loại vaccine Covid-19 khác “trong tương lai rất gần”.BioNTech cảnh báo nguy cơ thiếu hụt nguồn cung vaccine Covid-19 Hãng dược BioNTech của Đức cảnh báo nguy cơ thiếu hụt nguồn cung vaccine phòng Covid-19 cho đến khi các loại vaccine khác được lưu hành trên thị trường.

Đại Hoàng / Zing

‘Bảy bài học cho Thế kỷ 21’

Yuval Noah Harari tại một cuộc phỏng vấn tại Berlin. (Hình: Daniel Naber / commons.wikimedia.org/wiki/File:Yuval_Noah_Harari.jpg)

Yuval Noah Harari tại một cuộc phỏng vấn tại Berlin. (Hình: Daniel Naber / commons.wikimedia.org/wiki/File:Yuval_Noah_Harari.jpg)

Trong những ngày đầu xuân Kỷ Hợi, tôi mang cuốn sách ‘21 bài học cho Thế kỷ 21’ ra đọc. Cuốn sách hơn 350 trang của cây viết có tiếng Yuval Noah Harari đưa ra nhiều dự đoán về cuộc cách mạng công nghệ trong thế kỷ này và ảnh hưởng của nó tới loài người. Trong khuôn khổ bài viết này, tôi xin điểm bảy bài học chính của cuốn sách.

Harari, tác giả cuốn sách đã được dịch sang tiếng Việt ‘Sapiens: Lược sử Loài Người’, mở đầu với tuyên bố điều tưởng như đã là dấu chấm hết của lịch sử thực ra đã chỉ là dấu ba chấm. Người ta đã ngỡ rằng câu chuyện dân chủ tự do đã thắng thế sau khi chủ nghĩa cộng sản phá sản và chủ nghĩa phát xít đã thất bại từ nhiều thập niên về trước.

Harari nói con ‘phượng hoàng tự do’ từng lâm nguy trong thập niên 1930 và 1940 khi Hitler giành hết thắng lợi này tới thắng lợi khác. Nó cũng gặp sự canh tranh mạnh mẽ của phe cộng sản cho tới khi Liên Xô sụp đổ hồi đầu thập niên 1990.

Tác giả cho rằng một trong những lý do nhiều nước về hùa với Moscow và Bắc Kinh trong nhiều chục năm chính là tiêu chuẩn kép của phương Tây. Đây là một trong những ví dụ được đưa ra: “[K]hi Hà Lan trỗi dậy vào năm 1945 sau năm năm chịu sự chiếm đóng tàn bạo của Phát xít, gần như điều đầu tiên họ làm là lập quân đội và đưa quân nửa vòng thế giới tới tái chiếm thuộc địa cũ của họ, Indonesia. Trong khi vào năm 1940 người Hà Lan từ bỏ sự độc lập của họ chỉ sau hơn bốn ngày giao tranh [với quân của Hitler], họ lại chiến đấu cay đắng trong hơn bốn năm để trấn áp [mong muốn] độc lập của Indonesia.”

Nhưng trong những năm 1990, mọi chuyện đã thay đổi và dường như nhân loại chỉ còn một lựa chọn duy nhất đó là “dân chủ, nhân quyền, thị trường tự do và phúc lợi xã hội do chính phủ [cung cấp]”. Mặc dù vậy lựa chọn này đã bị ngờ vực sau cuộc khủng hoảng tài chính hồi năm 2008 và chuyện Tổng thống Trump lên cầm quyền tại Hoa Kỳ cũng làm cho sự ngờ vực này càng lớn thêm. Hoa Kỳ không còn là thế lực thúc đẩy các giá trị dân chủ, nhân quyền và thị trường tự do như trước nữa, Liên minh châu Âu EU chưa đủ sức thay thế trong khi các giá trị của Nga và Trung Quốc không hấp dẫn được ai. Thế giới bỗng quay trở lại thời chẳng có câu chuyện nào thuyết phục được đông đảo người dân trên hành tinh này nữa. Harari viết thêm rằng Nga thực ra là một trong những nước bất bình đẳng nhất thế giới với 87 phần trăm tài sản tập trung trong tay của 10 phần trăm dân giàu nhất.

“Con người bỏ phiếu bằng chân. Khi đi vòng quanh thế giới tôi gặp rất nhiều người từ nhiều nước muốn tới Hoa Kỳ, Đức, Canada hay Australia. Tôi gặp vài người muốn tới Trung Quốc hay Nhật Bản. Nhưng tôi chưa gặp ai mơ di cư tới Nga,” tác giả viết.

Bài học thứ hai tác giả nói tới là mọi ngành nghề trên thế giới sẽ đều chịu tác động của trí tuệ nhân tạo và người máy. Máy móc từ chỗ chỉ cạnh tranh với con người trong những lĩnh vực liên quan tới lao động chân tay giờ đang tiến tới cạnh tranh với ông chủ của chúng trong cả lĩnh vực lao động trí óc. Harari nói tự động hoá sẽ gây chấn động đối với hệ thống tư bản nhưng chủ nghĩa cộng sản cũng sẽ chẳng lợi lộc gì từ cuộc khủng hoảng do trí khôn nhân tạo gây ra.

“Kế hoạch chính trị cộng sản kêu gọi cuộc cách mạng của giai cấp công nhân. Nhưng học thuyết này liệu còn ý nghĩa gì khi quần chúng mất giá trị kinh tế và phải chống chọi với sự vô dụng thay vì với sự bóc lột? Làm sao có thể bắt đầu cuộc cách mạng của giai cấp công nhân khi không có giai cấp công nhân?”

Bài học thứ ba được nêu ra là cơ hội và hiểm hoạ mà sự lên ngôi của thuật toán mang lại cho loài người. Cho tới nay con người vẫn được cho là có “ý nguyện tự do” và điều này được tôn trọng khi tất cả mọi người đều được quyền bỏ phiếu cho dù trình độ học vấn của mỗi người mỗi khác. Bầu cử hay trưng cầu dân ý được hiểu là phép thử cảm xúc của dân chúng thay vì đánh giá trình độ của họ. Harari cho rằng với sự phát triển của thuật toán và sự kết hợp của công nghệ sinh học và công nghệ thông tin, chẳng mấy chốc máy móc sẽ hiểu con người hơn cả con người hiểu cảm xúc của chính mình.

“Điều này đã đang diễn ra trong lĩnh vực y khoa. Những quyết định y khoa quan trọng nhất trong cuộc sống của chúng ta không dựa trên cảm giác ốm yếu hay mạnh khoẻ, hay ngay cả các chẩn đoán của các bác sỹ, mà vào tính toán của máy tính vốn hiểu cơ thể của chúng ta hơn cả chúng ta. Trong vài thập niên tới, thuật toán Đại Dữ liệu với sự hỗ trợ của dòng dữ liệu sinh học liên tục có thể theo dõi sức khoẻ của chúng ta 24/7.”

Đó là một trong những cơ hội. Hiểm hoạ có thể là sự đột nhập “hệ điều hành con người” của chính phủ và các công ty nhằm tuyên truyền và quảng cáo. “[N]gay cả trong những xã hội được cho là tự do, thuật toán vẫn có thể có uy quyền vì qua kinh nghiệm chúng ta sẽ học cách tin vào chúng trong ngày càng nhiều vấn đề và sẽ dần mất đi khả năng tự đưa ra quyết định. Hãy nghĩ về cách mà chỉ trong hai thập niên hàng tỷ người đã đặt niềm tin vào thuật toán tìm kiếm của Google khi [thực hiện] một trong những việc quan trọng nhất: tìm kiếm thông tin đáng tin cậy và phù hợp.”

Tác giả cũng nêu khả năng các máy tính với trí tuệ nhân tạo sẽ hợp tác với các nhà độc tài và được sai khiến để theo dõi hay thậm chí kết liễu tính mạng của con người mà chúng chẳng hề thấy cắn rứt lương tâm, thứ mà chúng không có.

Bài học thứ tư là điều mà nhiều người đã dần nhận ra khi sử dụng các dịch vụ của Google, Facebook hay Baidu – chúng ta không phải là khách hàng mà là sản phẩm. Harari chỉ ra rằng mô hình kinh doanh của các công ty này cho tới giờ là “buôn sự chú ý” của chúng ta và khách hàng của họ là các công ty quảng cáo. Nhưng trong tương lai có thể ngành quảng cáo cũng không còn nữa vì chúng ta đâu còn ra quyết định. Thuật toán sẽ quyết hộ chúng ta mọi thứ. Con người và máy tính cũng có thể cộng sinh tới mức mà nếu tách khỏi máy tính, con người sẽ không còn vận hành được nữa. Viết tới đây trong đầu tôi không hiểu sao bỗng nhớ tới câu hát “nếu phải cách xa em [máy tính] anh chỉ còn bão tố”.

Bài học thứ năm là sự gắn kết giữa cộng đồng trên mạng và ngoài xã hội. Harari cho rằng mỗi người chúng ta có lẽ khó có khả năng kết thân với hơn 150 người. “Qua một ngưỡng nhất định, thời gian và năng lượng quý vị bỏ ra để biết các bạn trực tuyến từ Iran hay Nigeria sẽ lấy đi khả năng hiểu biết những người hàng xóm cạnh nhà bạn,” Harari viết. Ông cũng hy vọng Facebook sẽ chú trọng tới việc phát triển các cộng đồng không chỉ trên mạng xã hội của họ mà cả ngoài đời thực. Điều này sẽ khiến cho các hoạt động xã hội không bị tê liệt nếu Facebook không may bị các chính quyền độc tài ngăn chặn. “[Facebook] và các gã khổng lồ trực tuyến khác thường xem con người như động vật nghe nhìn – một đôi mắt và một đôi tai kết nối với 10 ngón tay, một màn hình và một thẻ tín dụng. Bước quan trọng tiến tới đoàn kết nhân loại là ý thức rằng con người có cơ thể [và cơ thể không chỉ ngồi một chỗ trên không gian ảo mà có thể di chuyển và kết nối với nhau ngoài đời thực].”

Bài học thứ sáu là lòng yêu nước xuất phát từ tinh thần dân tộc sẽ mang lại những điều tốt đẹp nhưng sự kiêu căng xuất phát từ niềm tin ta là nước ưu việt có thể mang đến hiểm hoạ bạo lực. Harari cũng nhắc con người nhớ rằng loài người từng tồn tại “hàng trăm ngàn năm” trong những nhóm nhỏ chỉ vài chục người và sự đòi hỏi lòng trung thành của mỗi người với cả triệu người mà họ không quen biết mới chỉ tồn tại từ vài ngàn năm trở lại đây.

Sự tụ họp thành những nhóm khổng lồ khiến người ta có thể làm được những việc vô cùng lớn lao mà cộng đồng nhỏ khó lòng làm được nhưng nó cũng có thể gây ra những cuộc đại chiến. Bởi vậy sẽ là lý tưởng nếu nhân loại nhìn nhận mình như thành viên của một nền văn minh duy nhất và cùng nhau giải quyết các vấn đề phát sinh mà không quan ngại tới ranh giới quốc gia. Một trong những vấn đề đó là tình trạng thay đổi khí hậu do việc khai thác và sử dụng thái quá nhiên liệu hoá thạch của con người.

Bài học thứ bảy là đừng có phát hoảng vì khủng bố. Harari viết rằng khủng bố có khả năng kiểm soát tinh thần của chúng ta rất tốt dù trên thực tế chúng giết rất ít người. “Kể từ ngày 11/9/2001, mỗi năm khủng bố giết khoảng 50 người ở Liên minh châu Âu, 10 người ở Hoa Kỳ, khoảng bảy người ở Trung Quốc, và chừng 25.000 người trên toàn cầu (chủ yếu ở Iraq, Afghanistan, Pakistan, Nigeria và Syria). Trong khi đó, mỗi năm tai nạn giao thông làm thiệt mạng 80.000 người châu Âu, 40.000 người Hoa Kỳ, 270.000 người Trung Quốc và 1,25 triệu người [trên toàn thế giới]. Tiểu đường và mức [tiêu thụ] đường cao làm chết 3,5 triệu người mỗi năm trong khi ô nhiễm không khí làm bảy triệu người chết.”

Lý do người ta lo sợ khủng bố hơn những thứ gây chết chóc hơn rất nhiều chính là khả năng reo rắc nỗi sợ của chúng. Khủng bố hầu hết không gây hư hại gì cho đối thủ của chúng về khả năng quân sự và đó cũng không phải mục đích của chúng. Khủng bố mong muốn đối thủ phản ứng thái quá và do vậy gây ra “cơn bão chính trị và bạo lực quân sự” lớn hơn nhiều so với những gì khủng bố có thể tự chúng gây ra.

Harari nói những kẻ khủng bố không tư duy như các vị tướng quân đội mà như những nhà “biên đạo kịch”. “Giống như những kẻ khủng bố, những người chống khủng bố cũng phải suy nghĩ như các biên đạo kịch… Trên hết, nếu chúng ta muốn chống khủng bố một cách hữu hiệu, chúng ta phải nhận ra rằng không điều gì những kẻ khủng bố làm có thể đánh bại chúng ta. Chúng ta là những người duy nhất có thể đánh bại chúng ta nếu chúng ta phản ứng thái quá theo cách không đúng đối với sự khiêu khích của khủng bố.”

Điều này cũng đúng với sự khủng bố tinh thần của các chính thể cộng sản. Họ chẳng đánh đập hay bỏ tù quá nhiều người so với hàng chục triệu hay cả tỷ dân chúng, nhưng cả triệu hay ngàn triệu người dân lại có phản ứng sợ hãi thái quá và ngoan ngoãn tự biến mình thành những con cừu dễ bảo. Hy vọng hơn một phần năm nhân loại đang sống dưới các chế độ tự nhận là cộng sản sớm sử dụng ý nguyện tự do của họ trước khi thuật toán tước đoạt mất ngay cả điều được coi là thiêng liêng của loài người cho tới ngày hôm nay.

Nguyễn Hùng / VOA