Từ chuyện cán bộ mặt dày vòi tiền ‘mừng tuổi’ của doanh nghiệp

Chị giám đốc cho tôi xem thư chúc mừng năm mới kèm theo danh sách đề nghị “mừng tuổi” 35 cán bộ.

Tác giả: Lê Đăng Doanh, chuyên gia kinh tế

Chị là chủ hai khách sạn ở Hà Nội, còn thư chúc mừng năm mới đã cách đây vài năm của một cơ quan quản lý nhà nước mà tôi không tiện nêu tên.

Đến mùa hè, công ty chị giám đốc lại nhận được những đề nghị như tài trợ cho cơ quan nhà nước tổ chức cán bộ đi nghỉ mát. Có khi chị nhận được yêu cầu đóng góp cho đoàn đi khảo sát nước ngoài.

Tôi đi một tỉnh, chứng kiến cảnh chủ tịch huyện mời khách ăn tối. Ăn gần xong, có mấy doanh nhân được gọi đến. Họ ngơ ngác không hiểu chuyện gì. Ông chủ tịch nói: “đến phần này, các cậu giải quyết đi” – tức là trả tiền ăn.

Từ bà bán bún riêu đến ông chủ kinh doanh một hai trăm lao động phải rất cung kính các vị có chức sắc ở tỉnh, bởi họ tìm được các mối ân huệ. Cách suy nghĩ và kinh doanh như vậy không khiến doanh nghiệp cạnh tranh quốc tế được.

Kinh tế tư nhân hiện đóng góp khoảng 40% GDP, 30% ngân sách, thu hút khoảng 85% lực lượng lao động cả nước. Đó là bước phát triển nhảy vọt trong thời gian rất ngắn, vượt lên những định kiến của mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung còn sót lại.

Trong cơ cấu của kinh tế tư nhân, số doanh nghiệp có đăng ký theo Luật Doanh nghiệp, thực hiện hạch toán kinh tế, đóng thuế theo biên lai, chứng từ, chiếm khoảng 12% GDP. Còn lại là phần đóng góp của đông đảo các hộ gia đình, đăng ký ở quận, huyện, nộp thuế khoán, thuộc loại hình kinh tế phi hình thức.

Chính khu vực tư nhân năng động này đã hưởng ứng các chính sách của nhà nước, giúp kinh tế nước ta bước đầu vượt qua đại dịch COVID-19, đạt tăng trưởng 2,9% trong năm 2020.

So với các nền kinh tế thị trường phát triển năng động và lâu đời hơn, số 760.000 doanh nghiệp tư nhân hiện đang hoạt động trên dân số gần 100 triệu dân – tức 7,6 doanh nghiệp trên 1.000 dân, mật độ doanh nghiệp còn rất thấp. Tới 96% số doanh nghiệp đã đăng ký cũng thuộc loại doanh nghiệp nhỏ, chỉ có 2% là trung bình và 2% thuộc loại lớn, rõ ràng còn quá khiêm tốn, chỉ có thể giúp vượt qua đói nghèo chứ chưa đủ mạnh để đưa nước ta trở thành nền kinh tế thu nhập trung bình cao.

Dự kiến năm 2025, Việt Nam sẽ có 1,5 triệu doanh nghiệp hoạt động và năm 2030 sẽ có hai triệu doanh nghiệp trên dân số 100 triệu người. Nhưng mật độ ấy vẫn thấp so với Hong Kong, Singapore hay Đài Loan trong khi doanh nghiệp là lực lượng tạo ra tăng trưởng kinh tế, đem lại việc làm cho xã hội và thu nhập cho đất nước.

Theo kết quả điều tra về năng lực cạnh tranh cấp tỉnh của VCCI, vẫn có đến 58% trên tổng số doanh nghiệp phản hồi phải xin giấy phép kinh doanh có điều kiện. Trong đó, có 42% doanh nghiệp cho biết có gặp khó khăn khi xin những giấy phép loại này.

Không ít địa phương ưu tiên, ưu đãi đầu tư nước ngoài nhiều hơn phát triển các doanh nghiệp dân tộc. Họ miễn giảm thuế, tạo mặt bằng đất đai thuận lợi hơn để thu hút “đại bàng”, để trở thành tỉnh công nghiệp. Lưu ý rằng, thương hiệu của doanh nghiệp nước ngoài không thể đại diện cho đất nước Việt Nam, và về lâu dài, doanh nghiệp đầu tư nước ngoài có thể chuyển sang nước khác khi có điều kiện thuận lợi hơn.

Muốn kinh tế tư nhân phát triển thì những rào cản phải được loại bỏ. Hiện còn đến khoảng 6.000 giấy phép con rất cần được cải tiến hay chuyển sang số hóa, giảm bớt chi phí về thời gian, tiền bạc cho doanh nghiệp. Trong cải cách thể chế, nâng cao sự trong sạch của môi trường kinh doanh không thể bỏ qua vai trò của chính quyền. Đặc biệt, phải có quy định nghiêm cấm công chức đòi hỏi doanh nghiệp “cõng” thêm chi phí không tên. Đồng thời, nhà nước có chính sách dài hạn để nâng đỡ họ.

Giải pháp để khuyến khích doanh nghiệp “muốn lớn” trong giai đoạn mới. Một là, thực hiện cải cách theo tinh thần của Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng, tạo động lực cho doanh nghiệp phát triển. Hai là, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia nền kinh tế số, bằng hỗ trợ và chính sách cụ thể thay vì hô hào chung chung.

Đã đến lúc thực hiện phương châm Đại hội VI của Đảng năm 1986: “Nhìn thẳng vào sự thật, làm rõ sự thật, nói đúng sự thật”, tự trung thực với chính mình để điều chỉnh, phát triển chất lượng sang trình độ khoa học – công nghệ cao hơn. Nếu không, nỗ lực cải cách thể chế của chúng ta sẽ đụng đến các giới hạn, không tiến tới được.

Chính phủ đã phê duyệt và ban hành “Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030” với ba trụ cột chính gồm: xây dựng chính phủ số, phát triển kinh tế số và xã hội số. Trong chiến lược này, các doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ sẽ gặp khó về năng lực quản trị để theo kịp tốc độ thay đổi, liên kết, hợp tác theo chuỗi giá trị – là chìa khóa để chuyển đổi số.

Nhìn ra thế giới, đằng sau sự thành công của Samsung có hẳn bộ máy đồ sộ của nhà nước và các tổ chức nghiên cứu Hàn Quốc. Bộ kinh tế, bộ thông tin, bộ thương mại, các viện… đã giúp Samsung bán điện thoại khắp thế giới.

Với doanh nghiệp dân tộc, hơn bao giờ hết, chuyển đổi số đòi hỏi phải tập huấn cho chủ doanh nghiệp hay hộ gia đình kinh doanh, hộ nông dân, hướng dẫn kết nối và cải cách quản trị để chuyển sang kinh tế số.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp có thể chủ động thay đổi, bắt đầu từ những chuyện rất nhỏ để nâng cao chất lượng của mình. Ở Sài Gòn, có chị chuyên làm cá kho tộ xuất khẩu, cả cá bông lau, cá lóc, cá bống mú. Mỗi tộ chị nấu với hương vị khác nhau. Nấu xong thổi một luồng khí nitơ rất lạnh vào rồi đóng giấy bạc. Hàng bán chạy ở nước ngoài. Người Việt ở Mỹ, Canada đi làm cả tuần, cuối tuần gặp nhau mua cá kho tộ về, mở ra thơm lừng, mừng như được trở lại quê nhà. Một công nghệ nhỏ đã làm cho người mua và người kinh doanh đều tốt đẹp.

Bước tiến vũ bão của công nghệ đang làm thay đổi cục diện của kinh doanh hàng ngày, hàng giờ. Khi Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng cùng Tổng thống Mỹ Obama nói chuyện trong Nhà Trắng, theo lịch trình chỉ làm việc 45 phút, nhưng hai người đã kéo dài đến 75 phút. Ông Obama sau đó đã lấy đồng hồ của mình ra khoe với ông Nguyễn Phú Trọng về chức năng mới của nó, đo được nhịp tim, lượng mỡ trong máu, nhịp thở… Đồng hồ của Obama kết nối với vệ tinh. Bác sĩ riêng của Tổng thống Mỹ cứ nhìn lên màn hình, thấy bất thường lập tức có biện pháp liền.

Những đột phá như vậy đã mở ra những bước tiến quan trọng. Xe tự lái của Google đã bắt đầu chạy trên phố. Sự giàu có của thế giới tập trung vào các trung tâm sáng tạo và các quốc gia phát triển khoa học công nghệ sáng tạo. Thế giới bây giờ không phẳng mà “nhanh”. Trong đó, để xây dựng nước Việt Nam độc lập, phát triển sáng tạo, phải phát huy sức mạnh gồm tất cả người Việt thông qua phát triển toàn diện kinh tế tư nhân.

Đại Hội XIII của Đảng với những thay đổi về bộ máy và chiến lược được toàn dân và doanh nghiệp kỳ vọng sẽ thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chấn hưng dân tộc. Trong đó, chính sách đối với kinh tế tư nhân là chính sách chấn hưng nền kinh tế.

Theo VNEXPRESS

Giới tinh hoa đã đánh giá sai lầm về Trump

Tôi tin rằng khi lịch sử lật sang trang mới, bài học quan trọng nhất cho các thế hệ mai sau khi đọc đến trang lịch sử này là: Giới tinh hoa đã đánh giá sai lầm về Trump một cách nghiêm trọng, và họ không hề ưu tú!

Bài viết được chuyển thể từ video của kênh YouTube Đông Phương.

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 6/2/2020 (Ảnh: Joyce N. Boghosian/ Tòa Bạch Ốc)
Trong nhiệm kỳ của cựu Tổng thống Trump, nếu tính luôn thời gian tranh cử thì cũng là 5 năm, phe cánh tả chưa một ngày ngừng chỉ trích, mỗi ngày đều là tức giận, tung tin, tố cáo, điều tra… Vì họ không có thành tựu nào trong quản trị cũng như lập pháp và về cơ bản, tất cả thời gian đều bị chiếm cứ bởi lòng căm thù Trump. Phe bảo thủ thì ngược lại. Chính quyền Trump có thành tích xuất sắc và tổng thống làm việc hiệu quả nhất ở nhiệm kỳ đầu tiên trong lịch sử Hoa Kỳ. Tuy nhiên, phe bảo thủ cũng lo lắng về việc Trump chưa bao giờ học cách giữ mồm giữ miệng, mỗi ngày đều khẩu chiến với phe cánh tả, nhưng năng lực cầm quyền và thành tích của ông thì quả là rất rõ ràng rồi. Sau cuộc bầu cử vào tháng 11 năm ngoái, Tổng thống Trump chưa bao giờ chính thức thừa nhận mình thua cuộc mà ngược lại, nhóm của ông liên tục đặt nghi vấn gian lận bầu cử, và vụ kiện đã được đưa lên Tòa án Tối cao. Ngày 6/1 vừa rồi xảy ra cuộc bạo loạn ở tòa nhà quốc hội, phe cánh tả lần này nắm được đằng cán – họ kháo nhau: mọi người hãy xem, đã nói từ trước rồi, Trump là phát xít, Trump đang phá hủy nền dân chủ… Tôi tin rằng khi lịch sử lật sang trang mới, bài học quan trọng nhất cho các thế hệ mai sau khi đọc đến trang lịch sử này là: Giới tinh hoa đã đánh giá sai lầm về Trump một cách nghiêm trọng, và họ không hề ưu tú!

Từ cuộc bầu cử năm 2016 đã cho thấy điều này rõ ràng rồi. Những gì Tổng thống Trump làm trong cuộc bầu cử 5 năm trước đều bị các nhà phân tích chính trị, các nhà thăm dò ý kiến ​​và các cố vấn chiến dịch phản đối gay gắt. Họ nghĩ ông chỉ đang cố làm liều, chứ nhất định bà Hillary sẽ thắng, và sẽ thắng tuyệt đại đa số. Nhưng họ đã nhầm, giới thượng lưu tự cho mình ‘mồm gang miệng thép’ cũng đã một phen ngã ‘sứt đầu vỡ kính’. Sau khi ông Trump thắng cử, các chuyên gia, học giả và các hãng truyền thông lại còn thêm một lần nữa dự đoán ông sẽ thiết lập chế độ cai trị phát xít ở Hoa Kỳ. Đáng nói nhất phải kể đến nhà sử học Timothy Snyder, giáo sư sử học tại Đại học Yale, người chuyên nghiên cứu về lịch sử phát xít và Đức Quốc xã. Sau cuộc bầu cử năm 2016, ông này còn đăng trên Facebook rằng: “Những kẻ độc tài sẽ dùng đòn khủng bố để thống trị, giống như vụ đốt phá tòa nhà quốc hội Đức thời đó.” Có vẻ như những học giả và chuyên gia này không hiểu rõ sự khác biệt giữa nền cộng hòa vị dân và chế độ độc tài, giữa nước Mỹ trên hết và đế chế thứ ba Đức quốc xã.

Vậy từ đó đến nay, ông Trump phải chăng đã lật ngược hệ thống dân chủ Mỹ? Không, Chính phủ Hoa Kỳ và các phe phái vẫn đối lập nhau, hệ thống đảng dân chủ vẫn nguyên vẹn. Tuy nhiên, cánh tả sẽ tiếp tục công kích rằng ông Trump đã làm tổn hại đến hệ thống dân chủ. Lý do là cánh tả cho rằng dân chủ không phải là lấy nguyên tắc dân bầu tổng thống làm quyết định, trong mắt cánh tả, dân chủ là quá trình củng cố quyền lực của tầng lớp tinh anh thống trị và tạo ra chính phủ lớn, đánh thuế cao, phúc lợi lớn và chuyển đổi nước Mỹ. Theo logic này, bất kỳ cuộc bầu cử truyền thống nào hoặc thậm chí bất kỳ cuộc bầu cử nào của Đảng Cộng hòa, đều là mối đe dọa đối với nền dân chủ. 

Có một điều khác mà giới tinh hoa không hiểu, chính là “tự làm tự chịu”. Chính phủ ngầm quan liêu, giới truyền thông tinh hoa tạo giả vụ “thông đồng Nga”, họ không thể chấp nhận sự thật rằng ông Trump đã thắng cử một cách công bằng, cũng như việc bà Hillary không phải là một ứng cử viên sáng giá hay việc các chính sách lớn của ông Obama không được lòng dân. Để nói rằng điều này là do thông đồng bí mật của Trump với Nga, chính phủ ngầm đã thành lập một nhóm điều tra “Trump thông đồng Nga” và dành đến 22 tháng để điều tra. Kết quả là cuộc điều tra của Mueller không tìm thấy bất kỳ bằng chứng nào về “Trump thông đồng Nga” cả, tự mình lừa mình, thật buồn cười!

Trong thời kỳ này, các kênh truyền thông tung tin đồn nhảm với những đặc điểm không đáng tin cậy và ngông cuồng, hoàn toàn coi thường đạo đức nghề nghiệp của người làm truyền thông, chỉ cần là tin tức bất lợi cho Trump thì đều là tin tốt, bất kể là thật hay giả. Ví dụ, Trump đã lật ngược chính sách internet trung lập ròng của chính quyền Obama, và giới truyền thông kêu la ầm ĩ rằng tự do Internet  sẽ không tồn tại nữa. Nhưng sự thật là không có chuyện này. Sở Di trú nhốt con cái chưa đủ tuổi của những người nhập cư bất hợp pháp vào lồng sắt là tin giả; Trump gọi nhóm Tân Đức Quốc xã là những người tốt cũng là tin giả; Trump chỉ thị bưu điện loại bỏ hộp thư, gian lận bầu cử, cũng là tin giả nốt…

Chỉ trong vài năm, uy tín truyền thông đã hoàn toàn bị phá nát, trong cuộc bầu cử ở Mỹ vừa qua, các kênh truyền thông liên tiếp công bố chiến thắng của ông Biden, vậy sao nhiều cử tri Mỹ lại không tin điều đó? Truyền thông thất tín trước, cử tri bất tín sau, mọi người nghĩ xem, đây không phải là “thợ mộc mang ách”, tự làm tự chịu sao?

Giới tinh hoa ngoại giao Mỹ không thực sự là giới tinh hoa. Trong nhiều năm, họ đã nhấn mạnh rằng nếu vấn đề giữa Israel và Palestine không được giải quyết, thì không thể đạt được một thỏa thuận hòa bình giữa các nước Ả Rập vùng Vịnh và Israel; họ cũng cho rằng nếu đại sứ quán Mỹ được chuyển đến Jerusalem, nó sẽ kích hoạt hành động trả đũa từ thế giới Ả Rập. Kết quả là tổng thống Trump đã thực hiện lời hứa của mình, đại sứ quán được chuyển đi, và thậm chí trước khi ông rời nhiệm sở, UAE, Bahrain, Sudan và Morocco đã ký hiệp định hòa bình với Israel và thiết lập quan hệ ngoại giao bình thường. Những thành tựu ngoại giao rực rỡ ấy thậm chí còn không được giới tinh hoa ngoại giao nhắc đến.

Còn nữa, khi đại dịch xảy đến, truyền thông cánh tả luôn rêu rao chính quyền Trump chẳng làm được việc gì, hiện nay thì sao, đại dịch vẫn chưa qua đi, còn quá sớm để đưa ra kết luận, nhưng có một điều chắc chắn là, Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) phong tỏa toàn bộ thành phố, các quốc gia khác học theo lệnh cấm, đóng cửa các nhà máy, trường học, cửa hàng… Điều này có khả năng làm chậm quá trình lây lan của virus, nhưng cũng không thể ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh, tuy nhiên cái giá phải trả là quá đắt. Tổn thất đó đều là do sự lây nhiễm không triệu chứng của virus viêm phổi Trung Cộng (viêm phổi Vũ Hán) gây ra. 

Phải thừa nhận rằng, Tổng thống Trump đã không đúng khi tin lời ông Tập Cận Bình, rằng có thể ngăn ngừa và kiểm soát được, và dịch bệnh sẽ thuyên giảm hoặc thậm chí qua đi vào mùa xuân và mùa hè. Tuy nhiên, dưới sự thúc đẩy mạnh mẽ của chính quyền Trump, Hoa Kỳ đã phát triển hai loại vắc-xin với tốc độ nhanh chưa từng có và bắt đầu tiêm chủng vào năm ngoái. Thành tựu này cũng là điều mà những người cánh tả lờ như không thấy. Tuy nhiên, các nhà khoa học và virus học sẽ không thừa nhận sai lầm của mình, họ vẫn khăng khăng tuyên bố phong tỏa, cấm túc, họ không chấp nhận được rằng một ông trùm bất động sản ở New York lại biết rành hơn cả họ về cách ngăn chặn đại dịch.

Tóm lại, giới tinh hoa đã đánh giá sai nghiêm trọng về Tổng thống Trump và các hiện tượng, xu hướng trong xã hội Mỹ do ông đại biểu. Cho đến tận bây giờ, họ vẫn chưa chịu thừa nhận điều này. Thật đáng tiếc giới tinh hoa không thừa nhận sai lầm của mình, càng đáng tiếc hơn là giới tinh hoa không biết rằng họ đã sai, và họ không biết cách tìm ra nguyên nhân của mình. 

Có câu rằng biết hổ thẹn là gần với có can đảm, điều đó không hề giả tạo. Giới tinh hoa không có dũng khí này, tôi cũng không mong đợi điều đó. Tuy nhiên, tôi tin rằng thế hệ tinh hoa tiếp theo sẽ dựa trên thực tế để đưa ra kết luận cho riêng mình. Thế hệ tiếp theo sẽ không phải trả giá cho các đánh giá sai lầm này, không cần phải hùa theo luận điệu truyền thông cánh tả hiện tại. Lịch sử sẽ cho thấy một phán xét công bằng.

Đông Phương / Theo TrithucVN
(Bài viết chỉ thể hiện quan điểm và ý kiến ​​cá nhân của tác giả)

Bên trong biệt thự 8,8 triệu USD của tài tử ‘Batman’

Ngôi sao điện ảnh Christian Bale sở hữu một căn biệt thự sang trọng ở bang California, Mỹ. Anh mua bất động sản này vào năm 2017 với giá 8,8 triệu USD.

Batman anh 1
Căn biệt thự của nam diễn viên tọa lạc tại khu Brentwood Park của thành phố Los Angeles, được xây dựng vào năm 2007, có diện tích khoảng 750 m2 với 6 phòng ngủ và 8 phòng tắm.
Batman anh 2
Tiền sảnh thông thoáng, đơn giản, mộc mạc với sàn nhà và cầu thang được lát gỗ cứng.
Batman anh 3
Phòng khách thoáng đãng, sang trọng, mang phong cách cổ điển với điểm nhấn là một chiếc lò sưởi lớn.
Batman anh 4
Phòng ăn trang trọng, được bài trí tinh tế.
Batman anh 5
Phòng gia đình tràn ngập ánh sáng tự nhiên với những cánh cửa kiểu Pháp mở ra không gian sân vườn. Bộ sofa cỡ lớn mang lại cảm giác ấm cúng.
Batman anh 6
Thư viện được lát gỗ hoàn toàn, mang vẻ đẹp mộc mạc và cổ điển.
Batman anh 7
Phòng ngủ chính mang những tông màu sáng để đem đến cảm giác nhẹ nhàng cho gia chủ. Căn phòng này còn được tích hợp với một ban công rộng rãi để ngắm cảnh.
Batman anh 8
Phòng tắm chính được trang bị đầy đủ tiện nghi cao cấp, hiện đại.
Batman anh 9
Hồ bơi và bồn ngâm nước nóng ngoài trời được bao quanh bởi hàng cây cao lớn để đảm bảo tính riêng tư cho gia chủ.
Batman anh 10
Một số tiện ích nổi bật khác của bất động sản bao gồm khu vực giải trí, rạp chiếu trong nhà và khu vực nấu nướng, ăn uống ngoài trời.
Minh Đức / Zing

Thói hư tật xấu của người Việt: Gì cũng cười, Nói năng lộn xộn, Học hời hợt

Gì cũng cười
(Nguyễn Văn Vĩnh, Đông Dương Tạp chí, năm 1914)

Image result for hình ảnh người việt xưa

An Nam ta có một thói lạ là thế nào cũng cười. Người ta khen cũng cười, người ta chê cũng cười. Hay cũng hì, mà dở cũng hì, phải cũng hì mà quấy(1) cũng hì. Nhăn răng hì một tiếng mọi việc hết nghiêm trang.

Có kẻ bảo cười hết cả cũng là một cách của người hiền(2). Cuộc đời muôn việc chẳng qua là trò phường chèo hết thẩy, không có chi là nghiêm đến nỗi người hiền phải nhăn mày nghĩ ngợi… Nhưng mà xét ra cái cười của ta nhiều khi có cái vô tình độc ác, có cái láo xược khinh người, có câu chửi người ta…

Gì bực mình bằng rát cổ bỏng họng, mỏi lưỡi tê môi để hỏi ý một người, mà người ấy chỉ đáp bằng một tiếng hì, khen chẳng ơn, mắng chẳng cãi, hỏi chẳng thưa, trước sau chỉ có miệng cười hì thì ai là không phải phát tức?

(1) sai, trái với lẽ phải.
(2) người có đức hạnh, tài năng.


Nói năng lộn xộn

(Phạm Quỳnh, Pháp du hành trình nhật ký, năm 1922)

Người mình không những nghề diễn thuyết chưa biết, mà đến nói câu chuyện cho có đầu đuôi manh mối cũng ít người nói được. Khi Hội đồng(1) thời(2) chẳng khác gì như họp việc làng, tranh nhau nói, ồn ào lộn xộn mà ít ai nói được câu gì cho có nghĩa lý, chỉ bẻ hành bẻ tỏi nhau những cái vặt vặt chẳng đâu vào đâu. Khi yến tiệc thời đương câu chuyện vui, gặp có tiếng gì buồn cười, nhất là nói tiếng bẩn, ông nào to miệng cả tiếng thở ra một cái cười hà hà, cử toạ đều cười ầm cả lên đến vo đổ nhà, thế là câu chuyện tan. Chỗ công môn thời ông quan nói, muốn ra oai mặt sắt chỉ nói nhát gừng, cách một vài câu lại điểm những tiếng nghe chưa? nghe chưa? thằng dân thưa thốt gãi tai gãi đầu, chỗ nghe những tiếng bẩm bẩm dạ dạ nói không ra lời. Mấy cậu thiểu niên thời toa toa moa moa(3) ngậu xị cả đường phố câu chuyện không những vô vị mà thường bất thành ngôn(4) nữa. Thời buổi nhố nhăng, ngữ ngôn bác tạp, anh bồi chú bếp con bạc làng chơi ả giang hồ cậu công tử, Tây không ra Tây, Tàu không ra Tàu, ta không ra ta, có nhiều cái xã hội không biết họ nói thứ tiếng gì. Thử tìm khắp trong nước được mấy người là biết nói năng lịch sự? Thật ít quá.

(1) Cuộc họi họp đông người để bàn việc công (nghĩa cũ)
(2) thì
(3) mày mày tao tao
(4) không nên lời


Hời hợt trong sự học

(Nguyễn Trọng Thuật, Cùng ai Trong ban Tây học, Nam phong, năm 1933)

Vô luận Tây học hay Nho học, hễ theo học nó mà không thâm đắc được chỗ tinh thần(1), không suy diễn làm ra của riêng mình, không truyền thụ được cho đất nước, thì đều là hủ bại cả. Mà cái hủ bại ấy mới là hủ bại tày đình, hủ bại cho cả nòi giống.

(1) phần sáng suốt thiêng liêng (nghĩa cũ)Nguồn:Thể thao & Văn hóa (2009)

Cái giá kinh tế toàn cầu phải trả nếu không tiêm đủ vaccine Covid-19

Một nghiên cứu gần đây cho thấy, việc phân bổ không đồng đều vaccine có thể khiến kinh tế thế giới mất 9.200 tỷ USD.

Nghiên cứu trên do Phòng Thương mại Quốc tế (Mỹ) ủy quyền thực hiện. Trong khi đó, một nghiên cứu tương tự của Rand Corporation ước tính, tổn thất hàng năm có thể đạt 1.200 tỷ USD. Nhà kinh tế trưởng Carmen Reinhart cho biết, tăng trưởng toàn cầu trong năm nay có thể thấp hơn một nửa so với ước tính 4% của World Bank, nếu việc phân phối vaccine không diễn ra nhanh chóng.

Công cụ theo dõi Vaccine Tracker của Bloomberg cho biết, trung bình 4,54 triệu liều vaccine Covid-19 đã được tiêm mỗi ngày trên khắp thế giới trong tuần trước. Tuy nhiên, Mỹ và Anh chiếm khoảng 40% trong số 119,8 triệu liều được theo dõi trên toàn cầu.

Trong khi đó, các nước đang phát triển và mới nổi chưa có nhiều chuyển động trong việc tiêm vaccine. Ở châu Phi, chỉ Ai Cập, Morocco, Seychelles và Guinea được ghi nhận bắt đầu tiêm vaccine. Phần lớn Trung Á và Trung Mỹ vẫn chưa bắt đầu tiêm chủng, hoặc đang tiến triển chậm.

Điều đó có nghĩa, các nền kinh tế mới nổi có nguy cơ tụt hậu hơn nữa về mặt kinh tế và hạn chế khả năng phục hồi. Tệ hơn, việc không chống lại Covid-19 đồng bộ ở mọi nơi trên thế giới có thể dẫn đến nguy cơ biến chủng mới xuất hiện lại gây khó kiểm soát và khủng hoảng kinh tế.

“Với việc virus đột biến, không có quốc gia nào an toàn cho đến khi cả thế giới được tiêm chủng và đạt được miễn dịch theo cộng đồng”, Chua Hak Bin, Nhà kinh tế cấp cao của Maybank Kim Eng Research ở Singapore, đánh giá.

Nhân viên y tế tiêm vaccine Sinovac Covid-19 tại Jakarta, Indonesia ngày 4/2. Ảnh: Bloomberg.
Nhân viên y tế tiêm vaccine Sinovac Covid-19 tại Jakarta, Indonesia ngày 4/2. Ảnh: Bloomberg.

Những tính toán như vậy khiến các nước giàu chịu áp lực ngày càng lớn trong việc chia sẻ kho vaccine của họ, mặc dù dân chúng tại đó có thể không ủng hộ sự hào phóng như vậy. Tuy nhiên, các dấu hiệu cho thấy có sự tích trữ đang diễn ra.

Các quốc gia châu Âu đã xảy ra bất hòa về khả năng tiếp cận vaccine, giống như tình trạng từng xảy ra với các thiết bị bảo hộ cá nhân cách đây một năm. Trong khi đó, chương trình hỗ trợ tiếp cận vaccine đang được các nền kinh tế lớn nhất tài trợ lại không đủ năng lực cần thiết.

Theo phân tích của Gavekal Dragonomics, ở Trung Quốc, quốc gia đang thúc đẩy sự phục hồi kinh tế toàn cầu sau khi kiểm soát được virus, có dấu hiệu thiếu khẩn trương và tụt hậu so với phương Tây trong việc triển khai vaccine.

Một số nền kinh tế đang phát triển trên toàn thế giới có thể sớm được cứu trợ thông qua sáng kiến Covax của Tổ chức Y tế Thế giới, sẽ gửi 97,2 triệu liều vaccine đến Ấn Độ trong đợt phân phối đầu tiên. Pakistan sẽ nhận được 17,2 triệu, còn Nigeria nhận được 16 triệu.

Rand Corporation ước tính, cái gọi là quốc hữu hóa vaccine có thể khiến các nước thu nhập cao tiêu tốn 119 tỷ USD mỗi năm, so với 25 tỷ USD khi chia sẻ vaccine cho các nước thu nhập thấp.

Trong khi đó, nghiên cứu tài trợ bởi Phòng Thương mại Quốc tế và được thực hiện bởi các học giả từ Đại học Koc và Đại học Maryland đã tính toán, 49% tổn thất kinh tế của một đại dịch toàn cầu kéo dài sẽ do các nền kinh tế tiên tiến gánh chịu, ngay cả khi họ tiêm chủng toàn bộ dân mình.

Gần một nửa số giám đốc điều hành được hỏi trong khảo sát của Oxford Economics nói rằng hoạt động kinh doanh của họ vẫn ở dưới mức trước đại dịch trong năm 2021. Hơn 4/5 đánh giá các đợt đại dịch lặp đi lặp lại là một rủi ro đáng kể hoặc rất đáng kể trong trung hạn.

Các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển dễ bị tổn thương khi các nước giàu tích trữ liều lượng vaccine, vì hệ thống y tế mỏng manh của họ đang căng thẳng dưới áp lực số ca bệnh ngày càng gia tăng. Họ thiếu nguồn lực sản xuất và phân phối vaccine đủ nhanh như các nước giàu.

Lấy Indonesia làm ví dụ. Đây là nền kinh tế lớn thứ tư thế giới và là nơi sinh sống của 274 triệu người. Tuy nhiên, số ca nhiễm bệnh và tử vong đã tăng với tốc độ kỷ lục. Gần nửa triệu người nước này đã tiêm liều vaccine đầu tiên vào cuối tháng 1, không đạt được mục tiêu của chính phủ là 598.400 cho tháng đó. Quốc gia này hiện là một trong những nước có tỷ lệ dân số ít được tiêm chủng nhất trong 66 quốc gia mà Vaccine Tracker của Bloomberg theo dõi, với 0,3 liều trên 100 người hôm 5/2.

Viện Kinh tế Quốc tế Peterson đã giải thích một cách thẳng thừng tình thế tiến thoái lưỡng nan do cái gọi là quốc hữu hóa vaccine trong một báo cáo được công bố tuần này với tiêu đề: “Đại dịch không nằm trong tầm kiểm soát ở bất kỳ đâu trừ khi nó được kiểm soát ở mọi nơi”.

“Nếu tình trạng sức khỏe cộng đồng nằm ngoài tầm kiểm soát, đó không chỉ là vấn đề kinh tế địa phương, mà còn là vấn đề kinh tế toàn cầu”, Monica de Bolle, Thành viên cấp cao tại Viện Peterson và là một trong những tác giả của báo cáo cho biết. “Nhưng, thật không may, tôi không chắc có người nào thực sự chuẩn bị cho điều này”, vị chuyên gia nói thêm.

Phiên An (theo Bloomeberg)

Nipah, virus chết người mới lại đe dọa Châu Á

Getty Images

Đó là ngày 3/1/2020, Supaporn Wacharapluesadee đang chờ món hàng được chuyển đến.

Có tin đồn rằng một bệnh hô hấp nào đó đang lây qua người ở Vũ Hán, Trung Quốc, và khi ấy sắp đến Tết rồi, nhiều du khách Trung Quốc đang chuẩn bị bay đến Thái Lan nghỉ Tết.

Để cẩn trọng, chính phủ Thái Lan bắt đầu theo dõi những hành khách đến sân bay từ Vũ Hán, và chọn một số phòng thí nghiệm, trong đó có phòng thí nghiệm của Wacharapluesadee để xét nghiệm các mẫu nhằm tìm hiểu vấn đề.

Wacharapluesadee là chuyên gia săn tìm virus. Bà vận hành phòng thí nghiệm bệnh truyền nhiễm mới, thuộc tổ chức Hội Chữ thập Đỏ Thái, tại Trung tâm Khoa học Sức Khỏe nằm ở Bangkok.

Hơn 10 năm qua, bà đã làm việc cùng với Predict, một nỗ lực toàn cầu nhằm tìm hiểu và ngăn chặn các bệnh có thể lây từ các loài động vật khác sang con người.

Bà và nhóm nghiên cứu đã lấy mẫu nhiều loài. Nhưng họ tập trung chính vào dơi, vốn là loài được cho là vật chủ của rất nhiều loại virus corona.

Bà và nhóm nghiên cứu hiểu rằng phát hiện bệnh chỉ còn là vấn đề thời gian, sau khi ca nhiễm Covid-19 đầu tiên được phát hiện bên ngoài Trung Quốc.

Họ phát hiện ra rằng – cùng với việc loại virus mới này không bắt nguồn từ người – nó là biến thể có liên hệ gần gũi nhất với loại virus corona mà người ta đã phát hiện ở dơi.

Nhờ vào thông tin ban đầu này, chính phủ có thể hành động nhanh chóng, cách ly bệnh nhân và khuyên công dân.

Dù là quốc gia có gần 70 triệu dân, đến ngày 3/1/2021, Thái Lan chỉ ghi nhận 8.955 ca nhiễm và 65 ca tử vong.

Đe dọa tương lai

Nhưng dù trong lúc thế giới đang chiến đấu với Covid-19, thì Wacharapluesadee đã bắt đầu tìm hiểu về đại dịch kế tiếp.

Getty Images
Chụp lại hình ảnh,Supaporn Wacharapluesadee trò chuyện với nhóm nghiên cứu, là nhóm đầu tiên xác nhận ca nhiễm Covid-19 bên ngoài Trung Quốc, ảnh chụp khi họ đi thu thập mẫu dơi vào tháng 9/2020

Châu Á là nơi có số bệnh truyền nhiễm mới cao. Các vùng nhiệt đới có hệ sinh thái dày đặc khiến chúng trở thành nơi có số lượng lớn các loại mầm bệnh và làm tăng khả năng có virus mới xuất hiện. Dân số tăng cao và mối liên hệ giữa người và động vật hoang dã trong những nơi này cũng làm tăng nguy cơ rủi ro.

Trong suốt sự nghiệp thu thập hàng ngàn mẫu dơi, Wacharapluesadee và đồng nghiệp của bà đã phát hiện rất nhiều virus mới. Chủ yếu là họ tìm được các loại virus corona, nhưng họ cũng phát hiện ra cả những virus gây bệnh chết chóc có khả năng lây sang người.

Trong số đó có thể kể đến virus Nipah. Dơi ăn hoa quả là vật chủ tự nhiên của loại virus này.

“Nó gây lo ngại lớn, bởi hiện chưa có cách chữa trị… và loại virus này gây tỷ lệ tử vong cao,” Wacharapluesadee cho biết. Tỷ lệ tử vong do virus Nipah gây ra là từ 40-70%, tùy theo nơi bùng phát dịch.

Bà không phải người duy nhất lo lắng. Mỗi năm, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tổng hợp danh sách dài các loại mầm bệnh có thể gây ra tình trạng thảm họa về sức khỏe cộng đồng, để từ đó có thể ra quyết định ưu tiên cho các quỹ về nghiên cứu và phát triển ra sao. Họ tập trung vào các loại gây nguy hiểm lớn nhất đến sức khỏe con người, những loại có nguy cơ gây đại dịch, và những virus không có vaccine.

Virus Nipah nằm trong nhóm 10 cần ưu tiên hàng đầu. Và một số đợt bùng phát dịch bệnh đã xảy ra ở Châu Á, có vẻ như ta vẫn chưa thấy ngày tàn của virus này.

Getty Images
Chụp lại hình ảnh,Dơi ăn hoa quả là vật chủ tự nhiên của virus Nipah

Có nhiều lý do khiến virus Nipah tàn độc đến vậy. Thời gian ủ bệnh dài (có một ca ủ bệnh đến 45 ngày) đồng nghĩa với việc có dư thừa cơ hội cho vật chủ làm cho lây lan rộng khắp mà không hề biết bản thân đã mắc bệnh.

Bệnh có thể lây nhiễm trên hàng loạt các loài động vật khác nhau, khiến khả năng lây lan tăng lên. Và bệnh có thể lây qua giao tiếp hoặc ăn phải thức ăn có nhiễm virus.

Một số người nhiễm virus Nipah có thể có các triệu chứng về bệnh hô hấp như ho, đau họng, đau người và mệt mỏi, và viêm não, phù não dẫn đến co giật và tử vong. Đây là căn bệnh mà WHO muốn tránh không cho lây lan.

Phơi nhiễm khắp nơi

Đó là sớm mai trời hửng sáng ở Battambang, thành phố bên Sông Sangkae ở miền tây bắc Campuchia.

Ở khu chợ sáng thường bắt đầu họp từ 5 giờ, xe máy chạy lắt léo vòng qua người mua hàng, thổi tung bụi mỗi khi chạy qua.

Xe đẩy chất đầy hàng hóa và bọc bằng giấy đủ màu sắc sẽ được xếp thành đống cao kế bên quầy hàng tạm thời bán các loại trái cây méo mó. Mọi người đi bộ ra vào quầy, xách theo giỏ nhựa đầy các món mới mua. Các bà lớn tuổi đội mụ rộng vành ngồi xổm trên những tấm bạt chất đầy rau quả đem bán.

Nói cách khác, đây là khu chợ khá bình thường. Đó là, cho đến khi bạn ngửa cổ nhìn trời.

Piseth Morais
Chụp lại hình ảnh,Chợ sáng ở Battambang, Campuchia cũng giống như các phiên chợ bình thường, chỉ khác là chợ này có nhiều dơi ăn trái cây

Lặng lẽ treo mình trên những tán cây phía trên khu chợ là hàng ngàn con dơi ăn hoa quả, chúng xả thải lên bất cứ ai đi ngang qua bên dưới. Nhìn kỹ hơn, mái che các hàng quán trong chợ đều phủ kín phân dơi.

“Mọi người và chó hoang đi qua dưới mái chợ dính phải nước tiểu của dơi mỗi ngày,” Veasna Duong, người đứng đầu đơn vị nghiên cứu về virus thuộc phòng thí nghiệm khoa học của Viện Pasteur ở Phnom Penh cho biết. Ông cũng là đồng nghiệp và cộng sự của bà Wacharapluesadee.

Chợ Battambang chỉ là một trong nhiều nơi mà Duong xác định dơi ăn hoa quả và các loài vật khác tiếp xúc trực tiếp với con người hàng ngày ở Campuchia.

Bất cứ cơ hội nào mà con người và dơi ăn hoa quả tiếp xúc gần đều được nhóm nghiên cứu coi là “tiếp xúc có rủi ro cao”, nghĩa là sự lan truyền có nguy cơ xảy ra cao. “Loại phơi nhiễm này có thể khiến virus biến dị, đây là điều gây ra đại dịch,” Duong giải thích.

Dù hiểm nguy, nhưng số lượng về các hình thức, tình trạng tiếp xúc gần giữa người và dơi hoa quả là vô hạn.

“Chúng tôi quan sát [dơi ăn hoa quả] ở đây và ở Thái Lan, trong chợ, ở nơi thờ phụng, trường học và điểm du lịch như Angkor Wat – có khu vực dơi tụ về ngủ với số lượng rất lớn,” ông giải thích.

Vào một năm bình thường, Angkor Wat đón 2,6 triệu du khách: đó là 2,6 triệu cơ hội khiến virus Nipah lây lan từ dơi sang người mỗi năm chỉ từ một địa điểm duy nhất.

Piseth Mora
Chụp lại hình ảnh,Dơi ăn hoa quả bay trên chợ sáng Battambang, một trong nhiều nơi tại Campuchia nơi dơi và người có tiếp xúc gần mỗi ngày

Từ năm 2013 đến 2016, Duong và nhóm nghiên cứu của ông đã tung ra chương trình theo dõi bằng GPS để hiểu thêm về dơi ăn hoa quả và virus Nipah, và so sánh hoạt động của dơi Campuchia với dơi ở những điểm nóng khác trên thế giới.

Hai trong số các nơi được so sánh là Bangladesh và Ấn Độ. Cả hai quốc gia đều từng trải qua tình trạng bùng phát virus Nipah trong quá khứ, và cả hai đợt dịch nhiều khả năng đều liên quan đến việc uống nước chà là.

Ban đêm, dơi nhiễm bệnh sẽ bay đến các đồn điền chà là và uống nhựa cây được người ta chích ra từ thân cây. Khi uống thứ nước ngon ngọt này, chúng cũng sẽ tè luôn vào bình hứng nhựa. Không hề hay biết, người dân địa phương mua thứ đồ uống được ưa thích này trong ngày hôm sau, từ những người bán hàng rong, thích thú thưởng thức và bị nhiễm bệnh.

Trong suốt 11 đợt bùng phát bệnh Nipah ở Bangladesh từ năm 2001 đến 2011, 196 người bị chẩn đoán nhiễm Nipah – 150 trong số đó thiệt mạng.

Nước chà là cũng là thứ đồ uống phổ biến ở Campuchia, nơi Duong và nhóm nghiên cứu nhận thấy dơi ăn hoa quả ở Campuchia cũng bay xa – đến 100km mỗi đêm – để tìm trái cây. Điều này có nghĩa người dân sống trong những vùng này cần phải lo lắng không chỉ vì sống quá gần dơi, mà còn vì họ ăn uống những sản vật mà dơi gây nhiễm bẩn.

Duong và nhóm nghiên cứu cũng xác định những tình huống có nguy cơ cao khác.

Phân dơi (còn gọi là guano) là loại phân bón phổ biến ở Campuchia và Thái Lan và ở các vùng nông thôn, đem lại một số công ăn việc làm bởi bán phân dơi là một nghề cơ bản để kiếm sống.

Duong thấy rằng ở nhiều khu vực, người địa phương thậm chí còn tìm cách dụ dỗ dơi ăn trái cây, còn được gọi là cáo bay, về trú ngụ gần nhà để họ có thể lấy phân dơi đem bán.

Sa Sola
Chụp lại hình ảnh,Dân làng thu thập phân dơi, được dùng phổ biến làm phân bón ở Campuchia và Thái Lan

Nhưng nhiều người thu thập phân guano không hề biết đến nguy cơ mà họ gặp phải khi làm việc này. “60% số người chúng tôi phỏng vấn không biết dơi có truyền bệnh. Người ta vẫn còn thiếu kiến thức,” Duong nói.

Trở lại chợ Battambang, Sophorn Deun đang bán trứng vịt. Khi được hỏi bà có biết gì hay không về virus Nipah, một trong nhiều loại bệnh có nguy cơ mà dơi có thể mang, bà nói, “Không bao giờ. Dân làng chẳng ai thấy phiền vì tụi cáo bay cả. Tôi chưa bao giờ bị bệnh vì chúng.”

Duong tin rằng giáo dục dân địa phương về nguy cơ mà dơi gây ra nên là sáng kiến quan trọng.

Thay đổi thế giới

Tránh xa dơi có thể là điều đơn giản từng xảy ra trong lịch sử loài người, nhưng khi dân số tăng lên, loài người đã thay đổi hành tinh và hủy diệt hệ sinh thái hoang dã để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng với tài nguyên.

Khi chúng ta làm vậy thì bệnh dịch sẽ lây lan. “Sự lây lan những mầm bệnh [lây từ vật sang người] và rủi ro lây lan tăng lên với… những thay đổi trong sử dụng đất như phá rừng, đô thị hóa, tăng cường làm nông nghiệp,” tác giả Rebekah J White và Orly Razgour viết trong bản đánh giá của Đại học Exeter năm 2020 về những loại bệnh mới lây từ động vật sang người.

60% dân số thế giới giờ đây đang sống ở Châu Á và vùng Thái Bình Dương, và tình trạng đô thị hóa nhanh chóng vẫn đang tiếp diễn. Theo Ngân hàng Thế giới, gần 200 triệu người di cư đến những vùng đô thị ở Đông Á từ năm 2000 đến 2010.

Sự hủy diệt với hệ sinh thái mà dơi sinh sống đã từng gây ra tình trạng lây nhiễm bệnh Nipah trong quá khứ.

Vào năm 1998, đợt bùng phát bệnh do virus Nipah gây ra ở Malaysia đã giết chết 100 người. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng cháy rừng và hạn hán tại địa phương đã khiến dơi mất nơi ở trong khu vực sinh thái tự nhiên và buộc chúng di chuyển để đi tìm các cây ăn trái – những cây này được trồng trong trang trại có nuôi heo. Khi bị căng thẳng, dơi được cho là thải ra nhiều virus hơn. Hai yếu tố bị buộc phải tái định cư ở nơi khác và tiếp xúc gần với loài mà chúng không thường xuyên tiếp xúc sẽ khiến virus lây từ dơi sang heo, và tiếp tục lây đến nông dân.

Trong khi đó, Châu Á là nơi có 15% diện tích rừng nhiệt đới toàn thế giới, nhưng vùng này cũng là điểm nóng phá rừng. Lục địa này xếp hạng trong nhóm cao nhất trên thế giới về mất đa dạng sinh học. Hầu hết sự mất mát này là do phá rừng để trồng trọt các loại cây như dầu cọ, nhưng cũng là để xây thêm các khu vực dân cư và không gian cho gia súc.

Getty Images
Chụp lại hình ảnh,Châu Á có mức độ phá rừng cao, thường là để xây dựng các khu vực trồng dầu cọ

Dơi ăn hoa quả có xu hướng sống trong rừng rậm với nhiều cây ăn trái cung cấp lương thực cho chúng.

Khi khu vực sinh sống bị phá hủy hay tổn hại, chúng tìm phương kế mới – như trú trong nhà, hay trên những vách nứt trên tháp đền của Angkor Wat.

“Sự hủy hoại nơi sinh sống của loài dơi và sự can thiệp của con người qua săn bắn đã khiến bọn cáo bay tìm nơi lưu trú mới,” Duong giải thích. Có vẻ như những con dơi mà nhóm nghiên cứu của Duong theo dõi đã phải di chuyển đến 100km mỗi đêm để tìm trái cây, vì nơi sinh sống tự nhiên không còn tồn tại nữa.

Nhưng ta biết rằng dơi có thể mang một số mầm bệnh nguy hiểm – như Nipah và Covid-19, và cả Ebola và Sars nữa.

Vậy ta có nên tiêu diệt sạch loài dơi ko? Không được, trừ khi ta muốn tình hình tồi tệ hơn, Tracey Goldstein, giám đốc viện nghiên cứu thuộc Phòng thí nghiệm One Health Institute Laboratory và là giám đốc phòng thí nghiệm của Dự án Predict cho biết.

“Dơi đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong sinh thái,” Goldstein cho biết. Chúng thụ phấn cho hơn 500 loài cây. Chúng cũng giúp kiểm soát côn trùng, đóng vai trò vô cùng to lớn trong kiểm soát dịch bệnh ở người, chẳng hạn như giảm bệnh sốt rét vì chúng ăn muỗi, Goldstein nói.

“Chúng đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong sức khỏe loài người.”

Getty Images
Chụp lại hình ảnh,Dù dơi có mang bệnh, chúng cũng đồng thời giúp kiểm soát dịch bệnh thông qua ăn côn trùng – vì vậy tiêu diệt chúng không phải là giải pháp tốt, các nhà khoa học nói

Bà cũng chỉ ra rằng tiêu diệt dơi được cho là gây bất lợi từ khía cạnh bệnh học. “Mỗi quần thể động vật sẽ đều có phản ứng khi ta làm giảm số lượng của chúng, đó là chúng sẽ sinh sản nhiều hơn – và điều đó sẽ khiến [con người] dễ bị tổn thương hơn. Khi giết động vật bạn làm tăng rủi ro, vì bạn làm tăng số lượng động vật có thể lây truyền virus,” bà giải thích.

Đau đầu săn lùng virus

Với rất nhiều câu trả lời mà Duong và nhóm của ông phát hiện, lại có thêm ngày càng nhiều câu hỏi xuất hiện.

Một trong số đó là: Tại sao Campuchia vẫn chưa bị bùng phát dịch bệnh Nipah, dù có nguy cơ lây nhiễm nhiều tương đương? Liệu có phải là vấn đề thời gian, hay có phải dơi ăn trái cây ở Campuchia có chút khác biệt so với dơi ăn trái cây ở Malaysia chẳng hạn? Liệu virus ở Campuchia có khác gì virus ở Malaysia? Liệu cách mà con người tương tác với dơi có khác nhau ở mỗi quốc gia?

Nhóm của Duong đang tiếp tục tìm kiếm câu trả lời, nhưng họ vẫn chưa rõ.

Sa Sola
Chụp lại hình ảnh,Veasna Duong và nhóm nghiên cứu của ông vẫn còn nhiều câu hỏi về dơi và virus Nipah mà họ muốn có câu trả lời

Tất nhiên, nhóm của Duong không cô độc trong quá trình tìm kiếm câu trả lời. Cuộc săn lùng virus là nỗ lực hợp tác toàn cầu trên quy mô lớn, với nhiều nhà khoa học, bác sĩ thú y, nhà bảo tồn và thậm chí các nhà khoa học công dân cũng cùng hợp tác, để cùng hiểu ta phải đối mặt với bệnh tật gì và làm sao để tránh dịch bệnh bùng phát.

Khi Duong lấy mẫu một con dơi và nhận thấy virus Nipah, ông gửi mẫu cho David Williams, lãnh đạo Nhóm Phân tích Phòng Thí nghiệm Bệnh Khẩn cấp tại Trung Tâm Ứng phó Bệnh dịch của Úc.

Vì virus Nipah quá nguy hiểm, các chính phủ khắp toàn cầu coi đây có thể là tiềm năng gây khủng bố sinh học – chỉ có một số ít phòng thí nghiệm khắp thế giới được phép nuôi cấy và lưu trữ loại virus này.

Phòng thí nghiệm của William là một trong số chúng. Nhóm nghiên cứu là một trong số các chuyên gia hàng đầu thế giới về virus Nipah, với khả năng tiếp cận hàng loạt các công cụ phân tích mà nhiều phòng thí nghiệm không có.

Mặc trang phục bảo vệ hút chân không, họ có thể nuôi cấy loại virus cực kỳ nguy hiểm này từ một mẫu cực nhỏ và sau đó, làm việc với số lượng virus lớn hơn, để thử nghiệm và hiểu xem cách chúng nhân bản, lây lan và gây bệnh ra sao.

Ở giai đoạn này có khá nhiều công việc: đầu tiên, Duong thu thập nước tiểu dơi bằng cách rải các tấm nhựa dưới một nơi trú ẩn của dơi ở Campuchia. Điều này tránh việc phải bắt dơi khiến chúng hoảng sợ.

Ông thu thập mẫu và mang về phòng thí nghiệm, đổ chúng vào ống nghiệm, dán nhãn và gói cẩn thận vào hộp trữ lạnh. Một đơn vị chuyển phát đặc biệt được phép vẫn chuyển hàng hóa nguy hiểm sẽ thu thập mẫu và chuyển tới Úc, nơi mẫu virus được đưa qua hải quan để có được chứng chỉ đi kèm và có giấy phép.

Sa Sola
Chụp lại hình ảnh,Một thành viên trong nhóm nghiên cứu của Duong làm việc với mẫu nước tiểu của dơi

Cuối cùng, mẫu được đưa đến phòng thí nghiệm của William. Sau khi thí nghiệm, ông sẽ chia sẻ kết quả với Duong ở Campuchia.

Tôi hỏi Williams liệu việc xây thêm nhiều phòng thí nghiệm cực kỳ an ninh như vậy khắp thế giới có thể giúp tăng tốc tìm ra những căn bệnh nguy hiểm như vậy không.

“Tiềm năng thì đúng là vậy, việc thiết lập nhiều phòng thí nghiệm [an ninh sinh học] ở những nơi như Campuchia có thể giúp tăng tốc quá trình xác định tính chất và chẩn đoán các loại virus này,” ông chia sẻ. “Tuy nhiên, việc xây dựng và duy trì chúng rất tốn kém. Thường thì yếu tố này khiến cho công tác nghiên cứu luôn có những giới hạn.”

Trước đây, nguồn quỹ cho công việc mà Duong và Wacharapluesadee đang làm cũng không được đều đặn.

Chương trình Predict 10 năm đã bị chính quyền Trump loại bỏ, dù tân Tổng thống Joe Biden hứa sẽ mở lại.

Trong khi đó, Wacharapluesadee đang có ngân sách cho một sáng kiến mới tên là Dự án Thái Virome, một dự án phối hợp giữa nhóm nghiên cứu của bà và Cơ quan Bảo tồn Rừng Quốc Gia, Động vật Hoang Dã và Thực vật của chính phủ. Điều này sẽ cho phép bà có thể thu thập thêm nhiều mẫu dơi và số lượng mẫu động vật hoang dã nhiều hơn để hiểu thêm những căn bệnh mà chúng mang và đe dọa đến sức khỏe con người.

Duong và nhóm nghiên cứu của ông đang tìm thêm quỹ cho chuyến đi sắp tới, nhằm tìm kiếm mẫu mầm bệnh – để tiếp tục theo dõi dơi ở Campuchia và để tìm hiểu xem liệu có những căn bệnh truyền nhiễm xảy ra ở người đã xảy ra nhưng đến nay chưa được báo cáo hay không.

Sa Sola
Chụp lại hình ảnh,Nhóm nghiên cứu của Duong đang tìm thêm nguồn quỹ mới cho chuyến đi truy tìm mầm bệnh

Họ vẫn chưa có được số tiền để tiếp tục nghiên cứu virus Nipah. Không được nghiên cứu tiếp, họ nói, thì khả năng bùng phát dịch bệnh chết người sẽ dễ xảy ra hơn.

“Quá trình theo dõi lâu dài giúp chúng tôi… cung cấp thông tin cho nhà chức trách [để áp dụng] các biện pháp phòng tránh, tránh tình trạng có bệnh dịch nhưng ta không phát hiện ra, qua đó gây nguy cơ bùng phát dịch bệnh ở quy mô lớn,” Duong nói.

Và không có quá trình tiếp tục huấn luyện, các nhà khoa học có thể sẽ không định dạng được và không phân loại được một cách nhanh chóng các virus mới, như Wacharapluesadee đã làm trong dịch Covid-19 ở Thái Lan. Đây là những thông tin cần thiết để có thể bắt tay vào nghiên cứu vaccine.

Khi chúng tôi nói chuyện vào tháng 6/2020 qua điện thoại có video, tôi hỏi Wacharapluesadee có thấy tự hào về thành quả ấn tượng mà nhóm nghiên cứu của bà làm được không. “Tự hào ư?” bà nói. “Có chứ, tôi thấy tự hào.”

“Nhưng dự án Predict là bài tập thử chẩn đoán virus mới từ động vật hoang dã. Vì vậy khi tôi và nhóm nghiên cứu tìm ra cấu trúc gene của [mầm bệnh virus corona] thì cũng không ngạc nhiên lắm, nhờ vào dự án nghiên cứu này. Nó đã cho chúng tôi rất nhiều kinh nghiệm. Nó tăng cường năng lực phân tích của chúng tôi,” bà chia sẻ.

Duong và Wacharapluesadee hy vọng tiếp tục hợp tác để chống virus Nipah ở Đông Nam Á, và hai người vừa thảo đề xuất quan trắc virus Nipah trong vùng cùng nhau.

Họ dự định nộp hồ sơ này đến Cơ quan Ứng phó và Giảm thiểu Nguy cơ, một tổ chức của Mỹ chuyên cung cấp quỹ nhằm giảm thiểu những mối đe dọa do bệnh truyền nhiễm gây ra, khi cơn khủng hoảng Covid-19 dần qua đi.

Vào tháng 9/2020, tôi hỏi Wacharapluesadee liệu bà nghĩ bà có thể ngăn chặn trận đại dịch kế tiếp không.

Bà ngồi trong văn phòng và mặc trang phục màu trắng của phòng thí nghiệm, sau khi xử lý hàng trăm ngàn mẫu xét nghiệm Covid-19 trong vài tháng trước đó – nhiều hơn nhiều so với khả năng thông thường mà phòng thí nghiệm của bà có thể đảm đương trong vài năm gần đây.

Bất chấp khối lượng công việc khổng lồ trên, bà vẫn nở nụ cười. “Tôi sẽ cố!” bà đáp.

Phóng viên Mora Piseth hỗ trợ tường thuật từ Campuchia.

Bài tiếng Anh đã đăng trên BBC Future.

Thế giới chờ đợi ‘phát hiện giá trị’ từ nhóm chuyên gia WHO ở Vũ Hán

Các chuyên gia trong nhóm điều tra nguồn gốc dịch bệnh của WHO cho biết sẽ mất nhiều năm để tìm hiểu quá trình lây lan của virus trước khi các ca nhiễm được phát hiện ở Trung Quốc.

Trả lời phỏng vấn Bloomberg, tiến sĩ Peter Daszak – một thành viên trong đoàn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tới Trung Quốc tìm hiểu nguồn gốc dịch Covid-19 – tỏ ra lạc quan về chuyến điều tra. Ông nói nhóm nghiên cứu đã phát hiện “một số manh mối thực sự về những gì đã xảy ra”.

“Tôi cảm thấy chúng tôi sẽ có thể nêu ra những điều giá trị vào cuối chuyến đi – sẽ rất giá trị, nhưng tôi chưa muốn tiết lộ sẽ là những điều gì và về hướng nào”, ông nói. Tiến sĩ Daszak nói rằng các kết luận chính dự kiến được công bố trước khi ông rời đi vào ngày 10/2.

Phát biểu của ông Daszak làm dấy lên hy vọng thế giới sẽ sớm biết được virus SARS-CoV-2 đã bắt đầu lây lan ở Vũ Hán như thế nào. Dù vậy, một thành viên khác của nhóm nghiên cứu nói rằng có thể phải mất nhiều năm để biết tường tận nguồn gốc dịch bệnh và mấu chốt là biết điều gì đã xảy ra trước thời điểm những ca nhiễm đầu tiên được phát hiện ở Vũ Hán.

nguon goc dich benh anh 1
Đoàn chuyên gia WHO tới Trung tâm Hồ Bắc về phòng chống và kiểm soát bệnh ở động vật vào ngày 2/2. Ảnh: AFP.
Ba hướng nghiên cứu

Giới khoa học tin rằng virus có thể đến từ động vật, có thể là dơi, trước khi “nhảy” sang người. Cho đến nay, “họ hàng” gần nhất của virus SARS-CoV-2 được tìm thấy trong một con dơi ở tây nam Trung Quốc, theo South China Morning Post. Nhưng đây hiện chỉ là giả thuyết.

Theo Bloomberg, việc không có đường lây rõ ràng từ dơi sang người đã dẫn đến những đồn đoán rằng virus đã lọt ra từ Viện Virus học Vũ Hán, một cơ sở chuyên nghiên cứu các chủng virus corona ở dơi.

Chưa có bằng chứng cho giả thuyết này, nhưng cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump và các đồng minh của ông vào năm ngoái liên tục dùng tin đồn đó để phát tán thuyết âm mưu cho rằng Trung Quốc gây ra đại dịch.

Giả thuyết này đã bị chính tiến sĩ Daszak và nhiều nhà khoa học bác bỏ.

Đoàn nghiên cứu của WHO đã tới Viện Virus học Vũ Hán và gặp tiến sĩ Shi Zhengli (Thạch Chính Lệ), người đã thu thập và phân tích các chủng virus corona trong hơn một thập kỷ, để tìm hiểu về các ca nhiễm đầu tiên.

“Chúng tôi thực sự phải điều tra mọi hướng”, ông Daszak nói. “Công bằng mà nói, phía nước chủ nhà Trung Quốc cũng đã làm điều tương tự trong nhiều tháng gần đây. Họ cũng làm việc đằng sau hậu trường, đào bới thông tin, kiểm tra và chuẩn bị sẵn thông tin”.

Các thành viên của nhóm WHO chia thành ba nhóm, tập trung vào: sự liên quan của động vật, đặc điểm dịch tễ của virus, và các manh mối từ các mẫu môi trường, theo Bloomberg. Các dữ liệu phân tách trình tự gen giúp các nhà nghiên cứu tìm mối liên hệ giữa các bệnh nhân và động vật hoang dã.

nguon goc dich benh anh 2
Tiến sĩ Peter Daszak (phải) và các thành viên của đoàn WHO, ở Vũ Hán ngày 3/2. Ảnh: AFP.

Tiến sĩ Daszak tập trung vào khía cạnh động vật của dịch bệnh, và ông cho biết việc tới thăm chợ hải sản Hoa Nam là tương đối hữu ích. Đây là nơi phát hiện các ca nhiễm đầu tiên, dẫn tới giả thuyết virus có thể đã “nhảy” từ động vật sang người.

Các nghiên cứu sau đó phát hiện rằng có những ca nhiễm trước những ca tại chợ Hoa Nam, ở những người không liên quan đến khu chợ. Vì vậy, giả thuyết về chợ Hoa Nam trở nên kém thuyết phục.

Tuy nhiên, tiến sĩ Daszak cho biết sau khi tìm hiểu, đoàn của WHO vẫn phát hiện các chỉ dấu quan trọng về vai trò của khu chợ đối với quá trình virus lây lan.

“Giờ đây, chúng tôi đang cố kết nối ba hướng nghiên cứu lại với nhau”, ông Daszak trả lời Bloomberg. “Chúng tôi đã tìm hiểu ba hướng một cách riêng rẽ. Giờ đây chúng tôi sẽ kết hợp lại để xem tất cả đang nói lên điều gì”.

Sẽ mất thêm nhiều năm nghiên cứu

Dù chợ hải sản Hoa Nam bị đóng cửa và được dọn dẹp, tẩy trùng ngay sau khi phát hiện các ca nhiễm, tiến sĩ Daszak nói “nơi này vẫn còn nguyên”. “Mọi người rời đi một cách vội vàng và họ bỏ lại các thiết bị, họ bỏ lại dụng cụ, họ bỏ lại các manh mối – chính là những điều chúng tôi tìm hiểu”.

Theo ông Daszak, các nhà khoa học ở Trung Quốc lấy mẫu môi trường ở khu chợ đã phát hiện ra các điểm có dấu vết virus SARS-CoV-2. Dù cuộc điều tra bây giờ mới được diễn ra, nhà nghiên cứu cũng có lợi thế là giới khoa học đã hiểu hơn nhiều về dịch Covid-19.

“Bây giờ chúng ta biết những điều mà khi đó chúng ta không biết – rằng với mỗi ca bệnh, có nhiều ca khác không triệu chứng hoặc khó phân biệt với cảm, ho thông thường”, ông Daszak nói.

Virus lan truyền thông qua “một dòng sông lây nhiễm phức tạp” và việc truy vết phức tạp, “cần rất nhiều thời gian”, ông nói thêm.

nguon goc dich benh anh 3
Xe chở đoàn WHO ra khỏi chợ hải sản Hoa Nam ở Vũ Hán ngày 31/1. Ảnh: Reuters.

Trong khi đó, một thành viên khác của nhóm WHO nói ông bất ngờ với tính chất phức tạp của việc tìm hiểu nguồn gốc dịch Covid-19, và sẽ còn nhiều năm nghiên cứu ở phía trước.

Tiến sĩ Dominic Dwyer, nhà nghiên cứu vi sinh vật và bệnh truyền nhiễm, nói: “Mọi người biết virus ‘bùng nổ’ từ chợ Hoa Nam ở Vũ Hán như thế nào, nhưng mấu chốt là biết điều gì đã xảy ra trước thời điểm đó”.

Một thách thức lớn là nhiều ca mắc Covid-19 đầu tiên không biết mình đã nhiễm virus.

“Sẽ là ngây thơ nếu nghĩ chúng ta sẽ tìm ra được bệnh nhân số 0”, ông nói với Reuters.

Các ca nhiễm đầu tiên được phát hiện vào tháng 11, “nhưng trước đó một chút mới là giai đoạn thú vị nhất và khó hiểu, khó nghiên cứu nhất”, ông nói thêm.

“Ngay cả với SARS hay Ebola, chúng ta biết tương đối, nhưng không ai biết (nguồn gốc)”, ông Daszak nói với Reuters. “HIV: chúng ta không biết chính xác quá trình như thế nào”.

Theo Reuters, ngoài chợ hải sản Hoa Nam, nhóm điều tra đã tới thăm các bệnh viện, cơ sở nghiên cứu. Ông Daszak nói với Bloomberg việc cộng tác với phía Trung Quốc đã diễn ra tốt đẹp. Phía WHO đề nghị những nơi muốn tới thăm, những người muốn gặp, và sau đó tới được mọi nơi trong danh sách đó.

Ông Dwyer nói nhóm WHO đã hoàn tất công đoạn tới thăm các địa điểm, và đang soạn ra bản kết quả một cách rõ ràng nhất có thể, vì đây là vấn đề được chú ý lớn, trước khi visa 28 ngày của đoàn hết hạn vào cuối tuần sau.

Ông nói cần nghiên cứu thêm xem virus có thể đã lan truyền trong động vật như thế nào, và tìm hiểu thêm về kháng thể ở những người nhiễm virus nhưng không có triệu chứng.

Mục tiêu trước mắt là “xem xét lại những gì chúng ta biết bây giờ, tổng hợp toàn bộ dữ liệu, và sẽ có một loạt các dự án dài hạn hơn, có thể mất vài năm”, ông Dwyer nói với Reuters.

Trọng Huấn