Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ

Với tổng diện tích xây dựng chỉ 35 m2, đây là không gian sống cho một gia đình ba thế hệ gồm bảy thành viên.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 1.

Nằm gần ngã tư ở trung tâm thành phố Huế, Tiam được cải tạo từ một ngôi nhà cũ 18 năm, rất tồi tàn.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 2.

Với tổng diện tích xây dựng chỉ 35 m2, đây là không gian sống cho một gia đình ba thế hệ gồm bảy thành viên.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 3.

Dành thời gian trò chuyện và thấu hiểu những nhu cầu thiết yếu của gia chủ, các kiến trúc sư đã thiết kế Tiam theo hướng mang đến một tiêu chuẩn sống tốt hơn.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 4.

Căn nhà này có ba tầng, một tầng áp mái, ban công và sân thượng.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 5.

Tầng 1 dùng để kinh doanh quán cafe, các tầng còn lại dùng để ở.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 6.

Những ô cửa sổ đứng và vách kính bao quanh ngôi nhà như một vách ngăn mơ hồ giữa không gian “trong và ngoài”…

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 7.

…đưa người trong nhà đến gần hơn với thiên nhiên và với những con người ngoài phố.

Các vách không chỉ giúp giảm bức xạ nhiệt mà còn tạo ra hiệu ứng ánh sáng và nhịp điệu hình học…

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 9.

…giúp nâng cao cảm xúc của những người sống trong ngôi nhà mỗi khi nhìn ra bên ngoài.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 10.

Giải pháp hữu hiệu cho diện tích xây dựng hạn chế là thiết kế nội thất càng tối giản càng tốt…

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 11.

…đồng thời tạo ra những không gian mở và liên tục.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 12.

Các kiến trúc sư đã tạo ra các phân khu chức năng và đặt các vật dụng nhằm gắn kết các thành viên trong gia đình lại gần nhau hơn…

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 13.

…nhưng vẫn có thể có không gian riêng tư nếu cần thiết.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 14.

Cầu thang xoắn ốc cũ và không thực sự phù hợp đã được thay thế bằng cầu thang thẳng, giúp tối ưu hóa không gian và lưu thông tốt hơn.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 15.

Nội thất trong nhà chủ yếu bằng tre.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 16.

Đây là vật liệu bền vững và thân thiện với môi trường.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 17.

Đồng thời, vật liệu này có một số đặc điểm nổi bật thích hợp sử dụng trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt ở Huế.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 18.

Quán cà phê ở tầng một được thiết kế bằng các vật liệu tương tự như những khu vực khác của ngôi nhà. Những chiếc bàn dài uốn cong, những chiếc ghế mỏng và trong suốt đặt trong một không gian đơn sắc và tối giản như vậy khiến tất cả những đồ vật đầy màu sắc khác trở nên đáng chú ý.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 20.

Hơn nữa, sự xuất hiện của những người uống rượu và trò chuyện trong quán cà phê làm cho nó trở thành một khung cảnh sống động và đẹp mắt.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 21.

Các chậu cây với nhiều kích cỡ khác nhau được tìm thấy ở mọi ngóc ngách của tòa nhà. Những chậu cây trên giếng trời, ban công, sân thượng và trong nhà tạo không khí yên tĩnh, dễ chịu.

Huế: Căn nhà cũ kỹ, tồi tàn sau khi cải tạo sáng bừng cả góc phố, đẹp lạ trên báo Mỹ - Ảnh 22.

Dù nằm gần ngã tư đông đúc nhưng mọi thành viên trong gia đình vẫn cảm thấy gần gũi với thiên nhiên và có một không gian sống yên bình.

Pha Lê / (Theo Archdaily)

Tinh thần ‘khó tính’ của người có chữ ở Hà Nội xưa

XUẤT BẢN SÁCH HAY

HÀ NỘI BẢO THẾ LÀ THƯỜNG

Nguyễn Trương Quý từ lâu đã xác lập mình là nhà văn của Hà Nội, người say mê ghi lại những trầm tích quá vãng cả trong đời sống vật chất lẫn thế giới tinh thần. Trong cuốn sách này, tác giả cho thấy những mảnh ghép nhỏ bé, bình dị của Hà Nội tạo nên bản sắc, căn tính đất kinh kỳ.

Đằng sau câu chuyện của Nguyễn Tuân trong dịch sách, người ta đọc được một thông điệp đại diện cho tinh thần “khó tính” của người có chữ ở Hà Nội.

Huyền thoại về sự khó tính của người Hà Nội đồng nghĩa với thanh lịch có lẽ một phần nhờ Nguyễn Tuân. Mặc dù được coi như “tiên chỉ” của văn học Việt Nam hiện đại, ông không phải là tác giả sớm được dịch ra tiếng nước ngoài.

Không chỉ bởi độ khó của câu văn thương hiệu Nguyễn Tuân ngay cả đối với người Việt, mà vì cá tính của tác giả này nổi tiếng về độ cao ngạo đến mức đã thành huyền thoại nho nhỏ của làng văn nghệ xứ Bắc.

Văn Nguyễn Tuân thuộc loại cần một “từ điển thẩm mỹ riêng” để đọc, còn con người Nguyễn Tuân thì sao? Cũng lại theo truyền tụng, cụ Nguyễn không dễ “cảm”.

Người dịch văn Nguyễn Tuân đầu tiên ra tiếng Nga (và có lẽ tiếng nước ngoài) là nhà nghiên cứu Marian Tkachev. Khi đó là thời cuối những năm 1950, lúc Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa là cánh cửa chủ yếu mở ra giao lưu với thế giới.

Thoạt đầu, “Tkachev không được tự tin. Nguyễn Tuân lại càng nghi ngờ. Nhà văn Việt này không biết tiếng Nga, ông nhờ một người dịch ngược trở lại để ông thẩm định. Và buông một từ ‘Được’”. (Quang Vinh, báo Tiền Phong 22/8/2019).

Chữ “Được” của Nguyễn Tuân, theo Tkachev, nghĩa là “ôchin khơrasô” trong tiếng Nga, nghĩa là rất được! Tất nhiên, ông người Nga này đủ tự tin và có cả sự tin cậy sau 60 năm quen Nguyễn Tuân để có thể hiểu cả những hàm ngôn mà người Việt cũng còn vất vả để luận ra.

Kho tinh nhu nguoi Ha Noi anh 1

Nhưng đằng sau câu chuyện giải mã mức độ hài lòng của Nguyễn Tuân, người ta đọc được một thông điệp đại diện cho tinh thần “khó tính” của người có chữ ở Hà Nội.

Ở Hà Nội, khó tính không có nghĩa là thoải mái khó tính, mà phải nằm trong một bối cảnh khó tính tương đắc. Một bà cô khó tính phải có một hệ thống họ nhà chồng khó tính làm nền thì vấn đề bà ta săm soi cô dâu mới đích đáng.

Những cô Mai, cô Loan trong các tiểu thuyết Tự lực văn đoàn làm người đọc thỏa mãn vì họ chiến thắng cả một hệ thống luân lý chứ không chỉ hạ bệ được chỉ đơn thuần các bà Án, bà Phán cùng cả bầy chị em nhà chồng.

Cuộc tranh biện ở tòa của cô Loan trong Đoạn tuyệt khiến người đọc thấy hả lòng hả dạ còn hơn cả Kiều báo ân báo oán, mà nguồn cơn oan ức là mẹ chồng quy kết phẩm hạnh của cô dựa trên những nhiệm vụ không hoàn thành.

Những nhiệm vụ được xem như điểm nhấn bùng phát mâu thuẫn rất tủn mẳn như để “nồi hải sâm bị khê” hay món su hào xào mực không xong trong ba chục đám giỗ hàng năm.

Tôi đọc các cuốn tiểu thuyết lâm ly này hồi còn đi học phổ thông, giờ các cốt truyện cứ lẫn vào nhau, chỉ còn nhớ các món ăn cầu kỳ đến độ đại diện cho sự khó tính của các gia đình nền nếp xưa.

Xem ra, để có sự hài lòng của các bà mẹ chồng trong truyện Nửa chừng xuân hay Đoạn tuyệt cũng khó như có câu trả lời “Được!” của Nguyễn Tuân vậy.

Chẳng chỉ riêng Nguyễn Tuân, cặp tác giả Khái Hưng – Nhất Linh (và có thể thêm người em Thạch Lam) đã cùng tác giả Vang bóng một thời tạo nên một vài điển phạm của cái gọi là huyền thoại “khó tính như các cụ Hà Nội”.

Theo Zing

Một cái nhìn về nền kinh tế ngầm ở Việt Nam

Đối với nhiều nước, kinh tế ngầm là một thực tế ngày càng quan trọng và đáng quan tâm, nhưng cũng nan giải. Việt Nam quan tâm đến kinh tế ngầm là đúng, nhưng nên thận trọng vì đó là một lĩnh vực tù mù, khó thống kê và quản trị. Chính phủ cần thận trọng giao cho các cơ quan nghiên cứu theo dõi một cách nghiêm túc và tham khảo ý kiến các chuyên gia trong nước và ngoài nước trước khi quyết định. Trong bối cảnh kinh tế đang gặp khó khăn vì đại dịch COVID-19, kinh tế ngầm tuy có vai trò quan trọng hơn, nhưng cũng dễ bị tổn thương hơn.

Một cái nhìn về nền kinh tế ngầm ở Việt Nam

Quan niệm về kinh tế ngầm 

Kinh tế ngầm là một thực thể  phức tạp và khó định lượng, nhất là trong một nền kinh tế chuyển đổi (transitional economy), có thành phần kinh tế đa dạng, có hệ thống quản trị bất cập và manh mún, nên dễ ngộ nhận và nhầm lẫn. Tuy nhiên, Chính phủ đã yêu cầu bộ Kế hoạch Đầu tư “hoàn thiện đề án thống kê khu vực kinh tế ngầm để báo cáo trước 30/1/2018”. Tuy kinh tế ngầm đã tồn tại từ lâu ở Việt Nam, nhưng đây là lần đầu tiên chính phủ có đề án thống kê. Báo chí chính thống đã nhanh chóng “vào cuộc”, nhưng cũng nhanh chóng “bỏ cuộc”.

Tuy việc thống kê kinh tế ngầm là cần thiết, nhưng làm thế nào thật không đơn giản. Trên thực tế, việc thống kê các thành phần kinh tế không phải ngầm cũng đã bộc lộ nhiều bất cập. Chỉ riêng việc thống kê số liệu xuất nhập khẩu qua đường “tiểu ngạch” cũng còn chưa làm được. Chênh lệch về số liệu xuất nhập khẩu giữa hải quan Trung Quốc và hải quan Việt Nam khoảng $20 tỷ/năm. Mỗi năm có khoảng $3 tỷ vốn chạy ra nước ngoài, nhưng các cơ quan chức năng vẫn bất lực, chưa kiểm soát được. Cách tính GDP của Việt Nam cũng khác so với thế giới, tuy GDP không phải là “đũa thần” để đánh giá sức khỏe nền kinh tế.

Trong cuốn sách The Growth Delusion: Why GDP is misleading (Financial Times, 10/1/2018), David Pilling đã phân tích khiếm khuyết của GDP như “một thước đo kinh tế dễ gây ngộ nhận (misleading). Tác giả cho rằng GDP không phải là một chỉ số chính xác để đo sức khỏe kinh tế của mọi quốc gia. GDP (Gross Domestic Product) được chuyên gia kinh tế Simon Kuznets đề xuất từ thập niên 1930, để lý giải chính sách tài khóa của Mỹ thời kỳ “New Deal”. Nhưng theo Pilling, “Từ khi áp dụng GDP, chúng ta chưa bao giờ giàu hơn hay hạnh phúc hơn”. Vì vậy các chỉ tiêu chính sách không nên chỉ dựa trên GDP mà phải vận dụng các cách thống kê mới, như “Chỉ số Phát triển Con người” (Human Development Index) mà chuyên gia kinh tế người Pakistan Mahbub Ul Haq đã nghiên cứu và đề xuất (năm 1990).

Chuyên gia thống kê của LHQ Vũ Quang Việt cũng đã đề xuất một phương pháp tính GDP mới (năm 2008) dựa trên sản xuất (production approach) gọi là HUEM (household unincorportated enterprises). Phương pháp này khác với phương pháp của World Bank ở chỗ HUEM thu thập số liệu hàng tháng/hàng quý, còn World Bank thu thập 5-10 năm một lần. Phương pháp HUEM dựa vào thống kê và thu thập số liệu thường xuyên nhằm tạo ra dãy số cập nhật theo thời gian. Theo ông Việt, nếu lấy con số tưởng tượng 30% (chưa tính vào GDP) rồi nhân lên với GDP tính thường xuyên từng quí thì không có giá trị gì mà không bị nhầm lẫn. Vậy đưa nó vào thống kê chính thức làm gì nếu không tính thường xuyên và không thể tin cậy.

Theo tài liệu của OECD (năm 2002) và Hệ thống Tài khoản Quốc gia phiên bản 2008 (SNA, 2008), khu vực kinh tế chưa được quan sát (Non-Observed Economy) bao gồm kinh tế ngầm (Underground Economy), khu vực kinh tế phi chính thức (Informal Sector), các hoạt động kinh tế phi pháp (Illegal Economic Activity), và hoạt động kinh tế tự sản tự tiêu (production for own consumption). Tất cả các nước trên thế giới đều có kinh tế ngầm, nhưng ngay cả ở những nước có nền quản trị tốt, tính minh bạch cao, cũng rất khó khăn trong việc thống kê định lượng chính xác. Khu vực kinh tế chưa được quan sát là một bộ phận của nền kinh tế quốc gia, cần được đo lường, đưa vào hệ thống tài khoản quốc gia, trong đó có chỉ tiêu GDP, nhưng làm thế nào là một câu chuyện nan giải, gần như “bất khả thi” (mission impossible).

Theo một nghiên cứu gần đây của Đại học Fulbright (Tuổi trẻ, 18/01/2018) kinh tế ngầm Việt Nam chiếm khoảng 25-30% GDP (tương đương $60 tỷ) bao gồm cả kinh tế phi chính thức và kinh tế bất hợp pháp, đang được thừa nhận như một thực tế cuộc sống. Khu vực kinh tế phi chính thức thu hút khoảng 60% lao động trong xã hội, nhưng lâu nay thường bị bỏ sót trong các số liệu thống kê chính thức. Đến nay, nhà nước vẫn chưa thể phân loại, thống kê, ghi chép, theo dõi và quản lý được kinh tế ngầm, nên hy vọng sắp tới sẽ nhận diện được thêm10-15% quy mô của khu vực này trong các chỉ số GDP. Trong nhiều trường hợp, kinh tế ngầm không nhất thiết là kinh tế bất hợp pháp. Một nguyên nhân quan trọng khiến kinh tế ngầm phát triển mạnh là do luật lệ quá phức tạp và không rõ ràng, trong khi chính sách thuế quá cao cũng khuyến khích các giao dịch phi chính thức. Nhưng xét theo ý nghĩa tích cực, kinh tế ngầm là mạng lưới an sinh cho nền kinh tế, vì nó hấp thụ tốt những cú sốc do khủng hoảng.

Tuy còn nhiều cách hiểu khác nhau, nhưng kinh tế ngầm thường không có giấy phép và không đóng thuế, giá trị giao dịch không thể hiện trong sổ sách kế toán. Thành phần kinh tế ngầm gồm cả hoạt động kinh doanh hợp pháp và phi pháp, giao dịch thường bằng tiền mặt nhưng không có hóa đơn, lâu nay không được đưa vào sổ sách. Các giao dịch này được thực hiện không có sự kiểm soát của nhà nước, nhằm trốn thuế hoặc tránh bị các cơ quan kiểm tra phát hiện. Nhưng kinh tế ngầm không đồng nghĩa với “chợ đen” (chủ yếu tiêu thụ hàng hóa trộm cắp) và các hoạt động kinh doanh phi pháp khác (như buôn ma túy, mại dâm, cờ bạc).

Kinh tế ngầm ở Việt Nam

Kinh tế ngầm tuy tồn tại âm thầm nhưng khá hiệu quả. Hiện nay, quan điểm của các chuyên gia còn khác nhau. Theo ĐBQH Trần Anh Tuấn (Quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển, TP Hồ Chí Minh) kinh tế ngầm không phải là những hoạt động xấu. Nếu kiểm soát tốt đó còn là thành phần bổ trợ cho kinh tế chính thức phát triển. Kinh tế ngầm tại Việt Nam được xếp vào loại khá cao trên thế giới. Nhưng trên thực tế, khái niệm kinh tế ngầm đang bị hiểu theo hướng tiêu cực nhiều hơn, vì dễ bị liên hệ tới các hoạt động kinh doanh phi pháp.

Theo ông Tuấn, những hoạt động như rửa tiền và buôn bán vũ khí ở một số nước được coi là kinh tế ngầm, vì các nước này (như Mỹ) vẫn cho phép người dân được buôn bán vũ khí. Nhưng ở Việt Nam, những hoạt động nói trên thường được hiểu là những hoạt động phi pháp cần phải ngăn chặn và xử lý (vì Việt Nam không cho phép buôn bán vũ khí). Những hoạt động chuyển tiền không theo quy định của pháp luật cũng bị coi là phạm pháp, không nằm trong cấu trúc nền kinh tế nên nó không thuộc thành phần kinh tế “không chính thức”.

Tiến sĩ Võ Hồng Đức (Perth, Australia) cho rằng quy mô kinh tế ngầm của Việt Nam dao động trong khoảng 20% – 50% GDP (giai đoạn 1990-2013), đặc biệt gia tăng đáng kể trong giai đoạn khủng hoảng tài chính Châu Á (2007-2008). Theo ông Võ Hồng Đức, kinh tế ngầm có 6 nguyên nhân biến thiên là: (1) thuế suất, (2) chi tiêu chính phủ, (3) tự chủ tài chính, (4) tự do lao động, (5) tự do kinh doanh, (6) tỷ lệ thất nghiệp. (“Xác định Quy mô Kinh tế ngầm Việt Nam, International Journal of Economics and Finance, September, 2014).

Trong một thể chế độc quyền, tư duy quản trị điển hình là cái gì cũng muốn quản lý (tuy năng lực quản lý kém) và cái gì không quản lý được thì cấm (tuy bất lực không cấm được). Điều này càng đúng với đặc thù kinh tế ngầm, vì không có một chính phủ nào cấm được hoạt động của kinh tế ngầm. Nó tồn tại và phát triển theo quy luật “cung – cầu”: ở đâu có cầu thì sẽ có cung, và cầu càng cao thì cung càng nhiều. Một đất nước có 92,7 triệu dân (năm 2016) là một thị trường có nhu cầu khổng lồ. Một chính phủ dù có năng lực quản trị tốt (như Singapore) cũng không thể đáp ứng được, nói gì đến một chính phủ có năng lực quản trị kém.

Vì vậy, các chuyên gia kinh tế và quản trị cần điều chỉnh cách nhìn kinh tế ngầm đang diễn ra trên vỉa hè, tại các chợ cóc và hàng quán ở Hà Nội và các đô thị trên toàn quốc. Chính họ đã góp phần cưu mang cuộc sống của hàng triệu người dân sống sót qua chiến tranh, chịu đựng mọi thiếu thốn của thời bao cấp, và nay là vấn nạn tham nhũng khi các nhóm lợi ích thân hữu lợi dụng thể chế yếu kém để vơ vét và “ăn của dân không chừa một thứ gì”. Nếu không có kinh tế ngầm thì làm sao chúng ta có thể lý giải được sự tồn tại tưởng chừng vô lý và sức sống bền bỉ đến kinh ngạc của người dân Việt Nam. Nói cách khác, kinh tế ngầm rất gần với khái niệm chiến tranh du kích (hay “chiến tranh nhân dân”).

Trên thực tế, nền kinh tế Việt Nam đang phụ thuộc quá nhiều vào Trung Quốc. Trong khi nhập siêu (chính thức) mỗi năm trung bình hơn 30 tỷ USD (năm 2018 giảm còn 28 tỷ USD), nhập siêu theo đường “tiểu ngạch” (phi chính thức) là gần 20 tỷ USD. Đó là một tỷ lệ khổng lồ trong một nền kinh tế hàng hóa còn yếu kém như Việt Nam (vẫn chưa công nghiệp hóa). Điều này khẳng định quy mô và vai trò của kinh tế ngầm trong nền kinh tế thị trường của Việt Nam, khi quá trình chuyển đổi cơ cấu và cải cách thể chế còn ách tắc.

Về thương mại, đó là sự tồn tại âm thầm nhưng sống động của thị trường “tiểu ngạch” trong quan hệ kinh tế với Trung Quốc với giá trị nhập siêu khoảng 20 tỷ USD/năm, bất chấp mọi trở ngại qua các thời kỳ sóng gió trong quan hệ hai nước. Tại Sài Gòn, đó là sức sống năng động của kinh tế ngầm tại Chợ Lớn, trải qua các biến cố bất thường của thời kỳ chiến tranh cũng như thời hậu chiến với sự biến động của chế độ chính trị. Tại Hà Nội, đó là sự phục hồi và sức sống mãnh liệt của khu phố cổ Hà Nội, là “hồn cốt” của thủ đô với “36 phố phường” như một cái chợ bazaar khổng lồ có sức hấp dẫn kỳ lạ đối với khách du lịch thập phương.

Trên đây là vài ví dụ điển hình về bức tranh sinh động của kinh tế ngầm ở Việt Nam, với nhiều hình thái và thành phần đa dạng trong nền kinh tế thị trường. Chắc nhiều người không biết ông chủ ngôi “biệt thự gà vàng” khá độc đáo gần Ngõ 1 phố Hoàng Quốc Việt là ông “Thanh Sắt”, vốn làm nghề buôn “đồng nát”. Nhưng ông “Thanh Sắt” còn thua xa ông “Đường Bia” là chủ tòa nhà “Hòa Bình tower” tọa lạc tại phố Hoàng Quốc Việt, và các khách sạn cao cấp “rát vàng” nổi tiếng tại Đà Nẵng, Hội An, và Hà Nội.

Khi đoàn Tổng thống Donald Trump sang dự Hội nghị Cấp cao APEC tại Đà Nẵng (10/2017), và khi tàu sân bay USS Theodore Roosevelt đến thăm Đà Nẵng (3/2020) người Mỹ đã quyết định chọn khách sạn “Golden Bay” của ông “Đường Bia”. Chắc nhiều người không biết ông “Đường Bia” là bộ đội phục viên, từng làm nghề đạp xích lô chở bia thuê cho nhà máy bia Hà Nội. Những người như ông “Thanh Sắt” hay “Đường Bia” đã làm giàu và đi lên từ “kinh tế ngầm”, trong nền kinh tế thị trường đa thành phần.

Dù làm nghề “đồng nát” (như ông Thanh) hay “chở bia thuê” (như ông Đường) hay hàng triệu người Việt khác đang “buôn thúng bán mẹt”, họ không phải là “ký sinh trùng”. Trong khi Việt Nam có những “làng tỷ phú đồng nát” (như ở Bắc Ninh), thì nhiều người Việt sang Liên Xô-Đông Âu đã trở thành “đại gia” nhờ kinh tế ngầm. Theo nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, Việt Nam là một “cường quốc đồng nát”, với đặc thù văn hóa “hàn xoong hàn nồi”.

Tác động của kinh tế ngầm không chỉ về kinh tế mà còn cả về giáo dục, văn hóa, xã hội. Các nhà giáo dục Việt Nam hãy suy ngẫm tại sao những đứa trẻ cơ nhỡ người Mông ở Sapa nói được tiếng Anh? Tại sao ngày càng nhiều người Mông ở vùng cao vùng xa nói tiếng Anh còn thạo hơn cả tiếng Kinh?  Đó không phải là sản phẩm của “xóa đói giảm nghèo” hay những dự án “cải cách giáo dục” hoành tráng nhưng thường thất bại, làm thất thoát hàng trăm triệu USD tiền viện trợ ODA và ngân sách nhà nước hay tiền thuế của dân. Đó là sản phẩm phụ của kinh tế ngầm và toàn cầu hóa, khi dòng người du lịch nước ngoài kéo đến Việt Nam.

Các chuyên gia nói gì

Kinh tế ngầm tại Việt Nam rất tiềm tàng nhưng lâu nay không được chú ý đúng mức và thừa nhận, nên ít được nhắc tới (cho đến gần đây). Số liệu về quy mô kinh tế ngầm dó đó cũng rất khác nhau. Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, kinh tế ngầm trên thế giới chiếm khoảng 16-25% GDP. Tuy chủ trương thống kê khu vực kinh tế ngầm tại Việt Nam là cần thiết, nhưng bà Chi Lan cho là rất khó. Theo bà, “Lúc này, cách tích cực nhất là Việt Nam hãy kiểm soát tốt hệ thống kinh tế chính thức mà cụ thể là các doanh nghiệp nhà nước”.

Theo bà Chi Lan, nắm chắc được các doanh nghiệp nhà nước sẽ tăng được hiệu quả kinh tế lên rất nhiều, chứ không phải lôi khu vực kinh tế ngầm vào là có thể thay đổi được bộ mặt kinh tế. Nếu thống kê kinh tế ngầm để tính thêm vào GDP, khiến mẫu số trong cách tính nợ công/GDP tăng, làm tử số (nợ công) mở rộng thêm, có thể tác động ngược lại đến nền kinh tế. Đây chính là “hệ quả không định trước” mà nhiều chuyên gia kinh tế cảnh báo.

Theo tiến sỹ Nguyễn Đức Thành (Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách), đề án thống kê kinh tế ngầm có thể giúp Chính phủ có quyền tăng nợ công vì nợ công được Quốc hội đưa ra dựa trên GDP. Vì vậy nếu mẫu số to lên, tử số cũng được nhích lên theo. Bên cạnh đó, việc tăng GDP do được cộng thêm khu vực kinh tế ngầm vào có thể làm thay đổi một loạt chỉ tiêu vĩ mô như tăng thuế, tăng thu, tăng nợ của cả nền kinh tế nói chung, trong khi khó lòng thu được gì từ khu vực kinh tế ngầm (dù có thống kê và tính toán được chăng nữa). Trong khi nền kinh tế “thực” (chính thức) phải gánh thêm nhiều tác động hơn, thì kinh tế “ngầm” dường như không có gì thay đổi, dù cho người ta có thể “lôi được nó ra ánh sáng”.

Bà Chi Lan cho rằng một trong những thành quả đáng kể của đổi mới (vòng một) là hàng triệu doanh nghiệp chính thức và phi chính thức đã ra đời, nhất là từ khi có Luật Doanh nghiệp, làm thay đổi cơ bản môi trường kinh doanh và cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, mà trước đây chủ yếu là hoạt động “chợ đen” (không có giấy phép). Theo mục tiêu phấn đấu đến năm 2020 Việt Nam phải có một triệu doanh nghiệp chính thức, mặc nhiên hiểu ngầm là phải đưa hàng vạn doanh nghiệp phi chính thức (như hộ kinh doanh gia đình) trở thành doanh nghiệp chính thức bằng đăng ký kinh doanh theo Luật Doanh nghiệp và có đóng thuế.

Theo các tài liệu của World Bank, IFC, WEF, khu vực kinh tế phi chính thức (informal sector) tại Việt Nam đã ra đời một cách tự nhiên theo quy luật cung cầu, thường xuất hiện trước khi có cộng đồng doanh nghiệp, nên trở thành “lực lượng dự bị” cho doanh nghiệp chính thức. Trong một môi trường kinh doanh tốt, khi nào thành phần kinh tế phi chính thức phát triển tới một mức độ nhất định thì họ sẽ trở thành doanh nghiệp chính thức. Theo bà Chi Lan, ở đâu có môi trường kinh doanh tốt thì ở đó có sự chuyển dịch cao hơn từ kinh doanh phi chính thức thành chính thức, có lợi cho cộng đồng doanh nghiệp và nền kinh tế. Cải thiện môi trường kinh doanh và chuyển đổi cơ cấu doanh nghiệp luôn là mục tiêu của các quốc gia.

Theo bà Chi Lan, mảng kinh tế ngầm đáng lo ngại là các nhóm “xã hội đen” (hay “mafia”), gồm nhiều thành phần kinh tế đa dạng như nhà nước, tư nhân, FDI và những nhân vật bí ẩn (các “ông trùm” chuyên chạy dự án như “Vũ Nhôm” và “Út Trọc”). Các nhóm lợi ích này có thể hoạt động chính thức dưới một vỏ bọc kín đáo để che đậy bản chất mafia, nhằm lách luật, lũng đoạn chính sách, qui hoạch phát triển, phân bổ nguồn lực và dòng vốn. Các nhóm lợi ích thân hữu thường có hệ thống bảo kê rất mạnh và nắm trong tay nhiều đặc quyền để có thể thao túng chính quyền và chính sách. Đó là các băng nhóm xã hội đen trong thế giới ngầm có hại cho đất nước và cộng đồng doanh nghiệp, cần phải lên án và vô hiệu hóa. Các vụ trọng án như “Vũ Nhôm” (ngành công an), “Út Trọc (của quân đội), Nguyễn Thanh Hóa và Phan Văn Vĩnh (tướng công an bảo kê đường dây đánh bạc online) là một minh chứng.

Chuyên gia kinh tế Bùi Trinh cho biết rằng cơ quan thống kê của Australia đã đo lường khu vực kinh tế ngầm và điều chỉnh GDP tăng được 3% (năm 2012). Có nguồn tin đã ước tính nền kinh tế chưa được quan sát của Việt Nam chiếm 20-30% GDP, nhưng theo ông Bùi Trinh điều đó không dựa trên căn cứ chắc chắn. Việt Nam không coi các hoạt động phi pháp (như ma túy, mại dâm, cờ bạc) thuộc phạm trù sản xuất (mặc dù Liên Hợp Quốc quy định những hoạt động đó thuộc phạm trù sản xuất). Nếu quy mô GDP tăng lên thì bội chi, nợ công so với GDP sẽ giảm đi, có thể đạt được cái gì đó về mặt thành tích nhưng sẽ che mờ đi sự thật vì những khoản tính thêm vào GDP là những khoản không thu được thuế vào thu ngân sách.

Ông Bùi Trinh còn cho rằng muốn thống kê kinh tế ngầm, trước hết chính phủ phải công nhận các khu vực kinh tế chưa quan sát được, gồm cả các hoạt động phi pháp (như ma túy, mại dâm, cờ bạc), từ đó cơ quan thống kê mới có cơ sở để tính toán vào quy mô nền kinh tế. Thứ hai, cần phải tính GDP từ phía cầu (chứ không chỉ dựa vào phía cung). Thứ ba, sở dĩ kinh tế ngầm vẫn sống được là do tham nhũng. Vì vậy, cần thay đổi phương pháp thống kê để ngăn chặn tham nhũng và bảo kê của “một bộ phận không nhỏ” trong đội ngũ cán bộ công chức. (“Mổ xẻ kinh tế ngầm Việt Nam”, Bùi Trinh, Thời báo Kinh tế Sài Gòn, 22/1/2018).

Hoạt động kinh tế ngầm lớn nhất là tại khu vực doanh nghiệp, vì doanh nghiệp nào cũng có hai sổ kế toán, một để hạch toán nội bộ và một để tính thuế, và doanh thu trong hai quyển sổ đó chênh nhau rất nhiều. Theo ông Bùi Trinh, thống kê thêm khu vực kinh tế ngầm vào quy mô của nền kinh tế chỉ mang tính chất thành tích ảo, và phản ánh kỳ vọng tăng trần nợ công của Chính phủ. Điều đó sẽ tác động mạnh tới nền kinh tế và ổn định kinh tế vĩ mô bởi vì nợ công của Việt Nam hiện rất lớn, nếu tiếp tục tăng nợ công sẽ gây thêm áp lực lên nền kinh tế. Dù có thống kê được khu vực kinh tế ngầm thì cũng rất khó để quản lý và thu thuế.

Theo số liệu thống kê (từ 2005 đến 2019), kinh tế cá thể (không chính thức) có tỷ trọng lớn,  chiếm khoảng 30% GDP (khá ổn định). Kinh tế tư nhân (các doanh nghiệp Việt Nam) chiếm khoảng 10% GDP (không tăng). Trong khi đó, kinh tế nhà nước giảm từ 38% GDP (2005) xuống 27,1% GDP (2019), nhưng chi ngân sách thường xuyên tăng từ 5,7% (2005) lên 10,1% (2019). Theo ông Bùi Trinh (CafeF, 21/8/2020), trong bối cảnh đại dịch COVID-19, cần nhìn nhận kinh tế ngầm có vai trò quan trọng hơn nhưng dễ bị tổn thương.

Khu hợp tác kinh tế qua biên giới 

Khi Chủ tịch Tập Cận Bình đến thăm Việt Nam (11/2017), hai nước đã ký Bản ghi nhớ về việc đẩy nhanh tiến độ đàm phán thỏa thuận khung về xây dựng các “khu hợp tác kinh tế qua biên giới”. Tuy đây là việc nâng cấp các “khu kinh tế cửa khẩu”, nhưng là một kế hoạch tổng thể chứ không chỉ là ý tưởng của từng địa phương. Về đối ngoại, “ngoại giao láng giềng” được xếp ở vị trí thứ hai, chỉ sau “quan hệ với các nước lớn”. Theo kế hoạch, có bốn khu hợp tác kinh tế qua biên giới Việt-Trung, nhưng hai bên vẫn chưa thống nhất được cách quản lý mô hình “hai nước một khu”, liệu sẽ áp dụng luật Việt Nam hay luật Trung Quốc?.

Theo chuyên gia thống kê Liên Hợp Quốc Vũ Quang Việt, mô hình “hai nước một khu” chính là mô hình nhằm biến một phần đất Việt Nam dọc biên giới theo chính sách “Một vành đai Một con đường” để từng bước trở thành đất Trung Quốc.

Nếu trên Biển Đông họ đã và đang triển khai chiến lược “cờ vây” bằng cách “thay đổi thực địa” để biến việc lấn chiếm và quân sự hóa thành “chuyện đã rồi” (fait accompli) thì trên đất liền chắc họ cũng sẽ làm tương tự. Thuyết “biên giới mềm” của Trung Quốc đang được cụ thể hóa bằng sáng kiến “hai nước một khu”, để từng bước biến nó thành khu vực không biên giới “trên thực tế” (de facto), như chuyện con trăn nuốt dần con thỏ. Nếu “Một vành đai Một con đường” là kế hoach tổng thể (master plan) thì “hai nước một khu” là sáng kiến cụ thể để triển khai (execution project) trong kế sách “tằm ăn dâu” (hay “cắt lát salami”).

Theo các nguồn tin, Phủ Lý (Hà Nam) cách đây nhiều năm chỉ có vài chục người Trung Quốc đi du lịch rồi ở lại, nhưng bây giờ có hàng nghìn người đến làm ăn trong một thành phố nhỏ có hơn 100,000 dân. Đó là một tỷ lệ quá cao, đặt ra nhiều vấn đề phải suy nghĩ. Không phải chỉ có Phủ Lý mà còn nhiều nơi khác (như Đà Nẵng và Nha Trrang). Không chỉ có kinh tế ngầm, mà còn một thế giới ngầm khó kiểm soát.

Điều chuyên gia Vũ Quang Việt lo ngại cũng là điều dư luận chung quan tâm. Để báo động và ngăn chặn nguy cơ mất dần chủ quyền quốc gia, cần có tiếng nói mạnh hơn. Theo các chuyên gia, nguy cơ không chỉ vì chủ trương “hai nước một khu” hợp tác kinh tế qua biên giới, mà còn do Trung Quốc tham vọng kiểm soát Biển Đông như cái ao của họ. Trung Quốc muốn áp đặt “đường lưỡi bò” (hay “Tứ Sa”) để ngăn chặn Việt Nam thăm dò và khai thác dầu khí cũng như đánh cá tại vùng đặc quyền kinh tế của mình.

Kinh tế ngầm và xã hội đen

Trong khi đó, quan tâm hàng đầu của dư luận hiện nay là thực trạng xã hội đen trong nền kinh tế. Phát biểu tại Hội nghị Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (5/1/2018) Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đề nghị Mặt trận góp phần loại bỏ băng nhóm xã hội đen trong nền kinh tế, đe đọa cuộc sống của người dân và doanh nghiệp. Nhiều lãnh đạo khác cũng đề cập đến thực trạng các băng nhóm xã hội đen (hay đỏ) đã chuyển hướng sang lấn chiếm đất công, như “Vũ Nhôm” đã từng lũng đoạn thị trường nhà đất Đà Nẵng kiểu mafia.

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này là do hệ thống quyền lực không được kiểm soát. Hệ thống công quyền thay vì phục vụ lợi ích chung của quốc gia và quốc dân, nay đang bị thao túng để phục vụ lợi ích riêng của một số nhóm lợi ích thân hữu. Theo giáo sư Alexander Vuving, sự câu kết giữa các doanh nghiệp thân hữu và các thế lực chính trị trong hệ thống chính quyền là mắt xích hình thành các nhóm lợi ích để cùng trục lợi: “Tình hình chung ở Việt Nam là ông đại gia nào cũng có ô dù, không có ô dù thì không thể nào sống được. Còn nếu trở thành đại gia rồi mà không có ô dù thì ô dù sẽ chạy đến xin làm ô dù cho ông ta.”

Chuyên gia kinh tế Lê Đăng Doanh cũng có những nhận xét tương tự về thực trạng xã hội đen trong hệ thống lợi ích nhóm hiện nay: “Tôi nghĩ rằng tình hình các nhóm lợi ích là vấn đề thời sự rất gay gắt hiện nay. Các lợi ích nhóm đó không phải chỉ có ở đầu tư hay đất đai, mà bây giờ có thể xuất hiện kể cả trong việc ảnh hưởng đến những chính sách được quyết định ở các cấp cao nhất. Nếu muốn loại bỏ các hoạt động của xã hội đen trong nền kinh tế thì trước hết Chính phủ phải công khai minh bạch, cung cấp thông tin cho người dân về các dự án, chính sách về kinh tế cũng như trách nhiệm giải trình khi quyết định cuối cùng”.

Hiện nay, dư luận rất bức xúc trước thực trạng các nhóm lợi ích thân hữu và các băng nhóm xã hội đen đang thao túng nền kinh tế thị trường để trục lợi, làm mất uy tín của Chính phủ “kiến tạo và liêm chính” cũng như cản trở chủ trương chống tham nhũng của Đảng. Các nhóm lợi ích thân hữu và các băng nhóm xã hội đen liên kết với các quan chức biến chất ở trung ương và địa phương, để đối phó với người dân tại các dự án gây thảm họa môi trường (như Formosa và Vĩnh Tân), các khuất tất trong quy hoạch đô thị để chiếm đất của dân (như tại Thủ Thiêm), các trạm thu phí giao thông BOT gây tai tiếng.

Thay lời kết

Tuy chủ trương thống kê kinh tế ngầm là cần thiết, nhưng làm thế nào và nhằm mục đích gì vẫn còn chưa rõ và đang còn tranh cãi. Đây là một vấn đề phức tạp và hệ trọng, cần nghiêm túc học hỏi kinh nghiệm các nước khác, cũng như lắng nghe ý kiến các chuyên gia trong nước và ngoài nước, trước khi hoạch định và triển khai chính sách, nếu không sẽ lặp lại sai lầm như “chiến dịch giành lại vỉa hè” (2017). Nếu thống kê nhằm kiểm soát và bắt kinh tế ngầm phục vụ các mục tiêu trước mắt nhằm “làm đẹp con số” có thể phản tác dụng về lâu dài.

Nhưng nếu Việt Nam để Trung Quốc thao túng và lũng đoạn kinh tế ngầm thì cũng tai hại. Một khi Trung Quốc đã nắm được hầu hết các dự án chiến lược của Việt Nam, cung cấp thiết bị cho hệ thống mạng 5G (qua Huawei), nắm được hệ thống lưu thông hàng hóa (logistics), và hệ thống thanh toán online (qua Alipay, Tencent), họ sẽ tìm cách thao túng nốt kinh tế ngầm. Lúc đó, Trung Quốc có thể “chiếu tướng” (check mate) làm Việt Nam “hết cờ”, mà không cần dùng vũ lực. Vì vậy, phải nhìn nhận kinh tế ngầm ở Việt Nam trong bức tranh lớn về kinh tế, chính trị, và an ninh quốc gia, trong bối cảnh đại dịch COVID-19, và đổi mới thể chế.

Theo NGUYỄN QUANG DY / VIET-STUDIES

Nếu TT Donald Trump thất cử, những lãnh đạo thế giới nào sẽ nuối tiếc?

Nếu TT Donald Trump thất cử, những lãnh đạo thế giới nào sẽ nuối tiếc?

Tổng thống Donald Trump. Ảnh: NYT

NẾU TỔNG THỐNG DONALD TRUMP THẤT BẠI TRONG CUỘC BẦU CỬ THÁNG 11 TỚI, ÔNG SẼ KHÔNG PHẢI LÀ NGƯỜI THUA CUỘC DUY NHẤT.

Bởi theo Bưu điện Hoa Nam buổi sáng (SCMP-Hồng Kông) đối với các nhà lãnh đạo của các nước Thổ Nhĩ Kỳ, Triều Tiên và Israel, chính phủ Mỹ đang mang lại nhiều điều tốt đẹp. Việc Tổng thống Trump thất cử sẽ khiến các nước này đối mặt với những thách thức không nhỏ.

Ý nghĩa của việc ông Trump thua cuộc đối với các quốc gia như Trung Quốc chứa đựng nhiều sắc thái hơn.

Với Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong Un

Không có mối quan hệ nào dưới thời Tổng thống Trump thay đổi nhiều như quan hệ Triều Tiên- Mỹ. Quan hệ song phương bắt đầu bằng những lời đe dọa và chỉ trích lẫn nhau đã biến thành một mối quan hệ “thân thiết đôi khi kỳ lạ”, khi Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong Un và Tổng thống Donald Trump đã gặp nhau ba lần và trao đổi hơn 20 lá thư.

Tuy nhiên, quan hệ cá nhân tốt đẹp giữa hai nhà lãnh đạo Trump – Kim vẫn không thể khiến Triều Tiên chấm dứt chương trình phi hạt nhân hóa. Trong lễ duyệt binh ngày 10/10 vừa qua, Bình Nhưỡng ra mắt một tên lửa đạn đạo xuyên lục địa mới, có khả năng mang nhiều đầu đạn hạt nhân vào ngày 10/10 vừa qua.

Trong khi đó, ứng viên Tổng thống Joe Biden cho biết, ông sẽ không gặp mặt nguyên thủ Triều Tiên nếu không đạt được các điều kiện tiên quyết. Do vậy, ít có khả năng nước Mỹ sẽ sớm dỡ bỏ các lệnh trừng phạt trong lúc khiến nền kinh tế Triều Tiên rơi vào cuộc suy thoái tồi tệ nhất trong 2 thập kỷ qua.

Nếu TT Donald Trump thất cử, những lãnh đạo thế giới nào sẽ nuối tiếc? - Ảnh 1.

Chủ tịch Triều Tiên gặp mặt Tổng thống Trump hồi tháng 6.2019. Ảnh: DPA

Thái tử Ả Rập Xê Út Mohammed bin Salman

Tổng thống Trump đã đặt ra dấu mốc lớn cho cách tiếp cận của chính phủ Mỹ trong mối quan hệ quốc tế với Ả Rập Xê Út, khi chọn Riyadh là đích đến cho chuyến thăm nước ngoài đầu tiên của mình vào năm 2017. Người đứng đầu nước Mỹ được chào đón nồng nhiệt khi nước chủ nhà trình chiếu hình ảnh Tổng thống Mỹ lên mặt tiền của khách sạn nguy nga nơi phái đoàn Mỹ lưu trú.

Thái tử Ả Rập Xê Út đã thu được những lợi ích quan trọng, lớn nhất phải kể đến việc nước Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân với Iran kí kết năm 2015, đối thủ lâu năm của Ả Rập Xê Út. Ông Trump cũng đưa ra đề nghị hỗ trợ cá nhân và phủ quyết các lệnh trừng phạt của Quốc hội khi ông Salman bị bủa vây bởi những cáo buộc ông đã ra lệnh sát hại nhà phê bình nổi tiếng Jamal Khashoggi vào năm 2018.

Phía Ả Rập Xê Út cũng đã bày tỏ sự thất vọng, sau khi Tổng thống Trump không ra lệnh tấn công quân sự trả đũa sau những tấn công vào các cơ sở lọc dầu ở miền đông nước này mà phía Mỹ buộc tội Iran là thủ phạm.

Các nhà lãnh đạo Ả Rập Xê Út cho biết họ tự tin có thể chuyển hướng hợp tác với chính quyền mới nếu ông Biden trúng cử. Tuy nhiên, nếu Tổng thống Trump thất cử, chính phủ Mỹ kế nhiệm có thể sẽ tập trung hơn vào vấn đề nhân quyền và mở ra khả năng hồi sinh thỏa thuận hạt nhân với Iran.

Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan

Tổng thống Trump không ủng hộ dự định áp đặt các lệnh trừng phạt lên Thổ Nhĩ Kỳ khi chính quyền Tổng thống Erdogan mua hệ thống tên lửa phòng không S-400 của Nga, mặc dù nước này là đồng minh của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương.

Mối quan hệ cá nhân giữa hai nguyên thủ đã giúp ông Erdogan thuyết phục đồng cấp người Mỹ rút quân đội nước này khỏi các khu vực của người Kurd ở bắc Syria để Thổ Nhĩ Kỳ có thể gửi quân đội nước mình đến kiểm soát khu vực này. Tổng thống Trump đã đưa ra quyết định rút quân mà không tham khảo ý kiến ​​của Lầu Năm Góc hoặc các đồng minh của Mỹ trong cuộc chiến chống phiến quân Nhà nước Hồi giáo (IS) ở Syria, bao gồm Anh, Pháp và các chiến binh người Kurd mà Thổ Nhĩ Kỳ coi là lực lượng khủng bố.

Khi các biện pháp trừng phạt đã sẵn sàng và ứng viên đối lập Biden trước đó đã kêu gọi chính phủ Mỹ hỗ trợ lực lượng đối lập của Thổ Nhĩ Kỳ, Tổng thống Erdogan đối mặt với sự mất mát nhiều nhất nếu ông Trump thất bại trong cuộc đua vào Nhà Trắng năm nay.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình

Trong thời gian gần đây, chính quyền TT Trump luôn áp dụng một quan điểm cứng rắn hơn hẳn các đời tổng thống trước trong mối quan hệ với Trung Quốc như việc áp thuế trị giá nhiều tỉ USD lên hàng hóa nhập khầu từ Trung Quốc và hạn chế khả năng tiếp cận các công nghệ quan trọng của nước này. Tuy nhiên, các quan chức Trung Quốc đã nói giới lãnh đạo nước này vẫn mong muốn TT Trump tái cử.

Nếu TT Donald Trump thất cử, những lãnh đạo thế giới nào sẽ nuối tiếc? - Ảnh 2.

Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình. Ảnh: Reuters

Tổng thống Trump đã làm lung lay hệ thống liên minh sau Thế chiến II mà Trung Quốc coi luôn coi là một trở ngại đối với tham vọng địa chính trị của nước này. Điều này mang lại một lợi ích to lớn cho Bắc Kinh. Ông cũng làm suy yếu tầm ảnh hưởng quốc tế của Mỹ bằng cách rút khỏi các thỏa thuận đã kí trước trước để theo đuổi chính sách “Nước Mỹ trên hết”, tạo cơ hội cho Trung Quốc lấp đầy khoảng trống lãnh đạo trong các lĩnh vực từ thương mại đến biến đổi khí hậu.

Mối quan tâm của Bắc Kinh đối với ứng viên Biden là ông sẽ cố gắng tạo ra một mặt trận quốc tế có sự phối hợp chặt chẽ hơn để đối phó với Trung Quốc, đồng thời vẫn duy trì sức ép trong lĩnh vực thương mại và công nghệ. Theo Zhu Feng, Giáo sư về quan hệ quốc tế tại Đại học Nam Kinh, Trung Quốc có thể được hưởng lợi từ mối quan hệ ít cảm xúc hơn với Washington nếu Tổng thống Trump thua cuộc.

Tổng thống Nga Vladimir Putin

Nghi án nước Nga bị cáo buộc can thiệp vào cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ hồi năm 2016 đã khiến cho chính phủ Mỹ mở một cuộc điều tra chính thức với báo cáo dài tới 448 trang. Nhưng ở một khía cạnh nào đó, Tổng thống Putin đã thực sự hưởng lợi. Khi nhậm chức, Tổng thống Trump đã luôn đặt dấu hỏi về giá trị của NATO và thậm chí vị thế của các nước đồng minh như Đức, làm suy yếu một liên minh xuyên Đại Tây Dương mà các nhà lãnh đạo Nga và Liên Xô từ thời Josef Stalin đã luôn tìm cách phá bỏ.

Người ta cho rằng có nhiều lý do để tin rằng quan điểm này sẽ tiếp diễn trong nhiệm kỳ hai của chính quyền Tổng thống Trump. Tuy nhiên, Tổng thống Nga đã thu được được một số lợi ích cụ thể hơn ông mong muốn, từ việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đến tiến bộ về kiểm soát vũ khí. Các quan chức Nga nhận thấy rất ít triển vọng về sự tan băng trong quan hệ song phương và càng ít hơn dưới thời chính quyền TT Biden nếu ông này thắng cử.

Theo Fiona Hill, Giám đốc cấp cao của Hội đồng An ninh Quốc gia về các vấn đề châu Âu và Nga cho đến năm 2019 và hiện đang làm viện cho viện Brookings, thay vì ca thán với tâm lý chống Nga, Điện Kremlin có thể cố gắng thay đổi điều này.

Tổng thống Brazil Jair Bolsonaro

Đối với Tổng thống Brazil, ông Trump là một người bạn tâm giao chính trị. Theo một thành viên nội các cấp cao, khi các cuộc thăm dò dư luận ý kiến của cử tri Mỹ cho thấy ông Biden đang dẫn trước, Tổng thống Bolsonaro cảm thấy ngày càng lo ngại về tương lai mối quan hệ của ông với Nhà Trắng

Kể từ khi lên nắm quyền vào năm 2019, ông Bolsonaro đã thay đổi truyền thống hàng thập kỷ của Brazil từ chính sách đối ngoại trung hòa để chuyển sang tự động tương thích với chính sách đối ngoại của Mỹ và các nước đồng minh. Đổi lại, chính quyền Tổng thống Trump đã dỡ bỏ lệnh cấm nhập khẩu thịt bò, ủng hộ nỗ lực của Brazil gia nhập Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế và ký kết các thỏa thuận hợp tác quốc phòng và khám phá không gian với nước này.

Ngoại trưởng Ernesto Araujo cho biết Brazil sẽ không gặp vấn đề gì với chính quyền mới nếu ông Biden trúng cử, nhưng các chính sách về môi trường của ông Bolsonaro sẽ vấp phải sự phản đối mạnh mẽ. Ứng viên đảng Dân chủ cho rằng Brazil có thể phải đối mặt với hệ quả kinh tế nếu không ngăn chặn nạn phá rừng Amazon.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu

Trump nhiều lần phá vỡ tiền lệ của nước Mỹ để thúc đẩy chương trình nghị sự theo chủ nghĩa dân tộc của nhà lãnh đạo Israel Benjamin Netanyahu, công nhận chủ quyền của Israel ở Cao nguyên Golan và chuyển Đại sứ quán Mỹ đến Jerusalem. Các kế hoạch sáp nhập các phần của Bờ Tây Palestine đã bị tạm dừng, nhưng có thể được khôi phục trong nhiệm kỳ thứ hai của TT Trump.

Thành tựu lớn thực sự đến vào tháng 9 vừa qua, khi Tổng thống Trump đóng vai trò trung gian trong các thỏa thuận bình thường hóa quan hệ giữa Israel với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Bahrain. Thành tựu này đi kèm với một cái giá không nhỏ. Đó là sự ủng hộ của lưỡng đảng trong Quốc hội Mỹ đối với Israel đã bị xói mòn.

Nhiều người dân Israel lo ngại đất nước của họ sẽ phải đối mặt với sự giám sát chặt chẽ hơn nếu ông Biden, trong khi cơ quan an ninh nước này lại lo ngại khả năng nước Mỹ khôi phục thỏa thuận hạt nhân với Iran.

Theo báo Tổ Quốc

Thư từ nước Mỹ: “Tiền đen” trong bầu cử hay chuyện “Hai họ chết tiệt nhà các anh!”

Thư từ nước Mỹ: "Tiền đen" trong bầu cử hay chuyện "Hai họ chết tiệt nhà các anh!"
TRONG MỘT CA KHÚC NỔI TIẾNG CỦA THE BEATLES, PAUL MCCARTNEY CHẲNG ĐÃ TỪNG NÓI “TÌNH KHÔNG MUA ĐƯỢC”, NHƯNG CÓ VẺ VẪN CÓ NGƯỜI MUỐN TIN RẰNG TIỀN “MUA” ĐƯỢC BẤT KỲ VỊ TRÍ NÀO TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ MỸ.

Tiền bạc luôn luôn là tác nhân gây ảnh hưởng đến các cuộc bầu cử ở Mỹ: Các nhà tài trợ muốn thu lại gì từ số tiền đã bỏ ra cho các chiến dịch tranh cử và các chính trị gia sẽ làm gì để “trả nghĩa”? Có tiền mua tiên cũng được!

Tuy nhiên, mọi việc đang vượt quá tầm kiểm soát, đặc biệt là trong thập kỷ qua. Ở thời tuổi trẻ bỏ lỡ cơ hội vui chơi, tôi đã bắt đầu tham gia làm việc trong các chiến dịch tranh cử và tôi thấy rằng những người muốn gây ảnh hưởng đến cuộc bầu cử sẽ đến gặp ứng cử viên, trao cho họ một cục tiền rất to và chờ đến ngày hưởng “ân huệ”. Trong nhiều trường hợp, việc làm như vậy sẽ bị kết án tham nhũng và ngồi tù, trù khi người liên quan lại có quan hệ thân thiết với thẩm phán.

Giờ đây, bất chấp những nỗ lực cải cách hoạt động tài chính của các chiến dịch tranh cử, đồng tiền vẫn đang thao túng khiến các chiến dịch rơi vào ngưỡng nguy hiểm bởi nó làm xói mòn tính liêm chính và chính danh của hệ thống chính trị.

Theo Trung tâm Đáp ứng chính trị (Center for Responsive Politics- một tổ chức nghiên cứu phi lợi nhuận, phi đảng phái chuyên theo dõi tác động của tiền bạc và vận động hành lang đối với bầu cử và chính sách công): Năm 2008, khi ông Barack Obama tranh cử tổng thống trong cuộc đua với ông John McCain, hai đảng đã chi hết 1 tỷ USD. Năm 2012, ông Obama và ông Mitt Romney chi 2,6 tỷ USD. Năm 2020, ông Joe Biden và ông Donald Trump chi 3 tỷ USD và con số này vẫn đang tiếp tục tăng. Đây là còn chưa tính đến hàng tỷ đô la “tiền đi đêm” và các giao dịch được thực hiện thông qua các quỹ đen của cả hai phe.

Thư từ nước Mỹ: Tiền đen trong bầu cử hay chuyện Hai họ chết tiệt nhà các anh! - Ảnh 1.

Nếu muốn dùng một tác phẩm điện ảnh để ví von, tôi xin viện dẫn bộ phim nổi tiếng “Trở về từ tương lai” để chúng ta thấy rằng việc cải cách tài chính của chiến dịch tranh cử thực sự chỉ khiến vấn đề trở nên tồi tệ, tồi tệ hơn rất nhiều lần.

Thư từ nước Mỹ: Tiền đen trong bầu cử hay chuyện Hai họ chết tiệt nhà các anh! - Ảnh 2.

Kinh phí chiến dịch là nguồn tiền thu về từ những đóng góp cho các đảng phái, các ứng cử viên, hoặc đóng góp trực tiếp hoặc thông qua các Ủy ban Hành động Chính trị (PAC). Các cơ chế này phải tuân thủ quy định và phải có trách nhiệm giải trình. Tuy nhiên, nguồn tiền nguy hiểm nhất là “tiền đen” – đây là nguồn tiền khiến ba nguồn vừa nhắc đến thực sự chẳng đáng là bao.

Tiền “đen” ở đây được hiểu là tiền mang mục đích mờ ám, được thu và chi để gây ảnh hưởng đến các cuộc bầu cử một cách phi dân chủ. Nói chung, các cơ quan quản lý hoặc cơ quan thực thi pháp luật thường không thể xác minh được danh tính người đóng góp hoặc trong một số trường hợp còn không thể xác minh được cách thức sử dụng những đồng tiền này.

Thư từ nước Mỹ: Tiền đen trong bầu cử hay chuyện Hai họ chết tiệt nhà các anh! - Ảnh 3.

Một phần “tiền đen” trong hệ thống chính trị được quyên góp một cách hợp pháp, nhưng phần còn lại thì không. Một số chuyên gia đã ước tính con số này năm 2020 là 11 tỷ USD.

Cách thức là thế này: một cá nhân giàu có, một tập đoàn hoặc hoặc một nghiệp đoàn đóng góp hàng triệu USD vào một quỹ từ thiện được miễn thuế. Sau đó, quỹ này sẽ tài trợ cho các tổ chức phi chính phủ, cũng thuộc diện được miễn thuế để các tổ chức đó đứng ra chi trả cho các nhóm hoạt động hoặc các tổ chức tham gia vào các hoạt động chính trị. Họ vận động hành lang, đệ trình các vụ kiện ra toà, biểu tình, tham gia gây rối trên mạng, viết các bài bình luận và làm những việc tương tự kiểu như vậy.

Thông thường, các tổ chức phi chính phủ là các tổ chức “ăn theo”, được tạo ra chỉ để phục vụ cho một cuộc bầu cử, sau đó sẽ bị giải tán. Các tổ chức phi chính phủ này thường tài trợ cho nhau để tiền liên tục xoay vòng. Điều thú vị là “mạng lưới” hoạt động lớn nhất năm 2020 thực ra lại được quản lý bởi một tổ chức vì lợi nhuận – tổ chức giám sát 1 tỷ USD tài trợ. Các nhà quản lý của tổ chức vì lợi nhuận này đều biết cách tự chi trả cho bản thân những khoản thù lao hậu hĩnh.

Những hoạt động này rất hiếm khi được nhắc đến trên các phương tiện thông tin đại chúng. Nhưng điều này vừa được thay đổi ngay trong các phiên điều trần được phát trực tiếp trên các kênh truyền hình quốc gia để bổ nhiệm Thẩm phán Toà tối cao Amy Coney Barrett.

Thư từ nước Mỹ: Tiền đen trong bầu cử hay chuyện Hai họ chết tiệt nhà các anh! - Ảnh 4.

Trong phiên điều trần, Thượng nghị sĩ Sheldon Whitehouse của đảng Dân chủ đã dành gần một giờ đồng hồ vạch ra những mê cung bí hiểm của một kế hoạch quyên “tiền đen” để đưa Thẩm phán Barrett tiến tới ngưỡng cửa của Toà tối cao. [Thẩm phán Barrett không liên quan gì đến việc này.] Truyền thông ngay lập tức rầm rộ đưa tin về tuyên bố của ông này cho rằng các nhóm có liên quan quyền lợi với Đảng Cộng hòa đã chi 250 triệu USD cho kế hoạch này. Không giấu sự phẫn nộ, ông Whitehouse kêu gọi chấm dứt vấn nạn “tiền đen” bởi đó là hành vi tham nhũng.

Nhưng ông Whitehouse đã gặp phải sự phản pháo mạnh mẽ từ Thượng nghị sĩ Đảng Cộng hòa Ted Cruz. Ông Cruz khẳng định các kế hoạch gây ảnh hưởng đến bầu cử của các đảng viên Dân chủ thường ngốn gấp hơn ba lần như vậy. Và quan trọng nhất là bản thân ông Whitehouse không những là một tác nhân chính trong các chiến dịch huy động “tiền đen” mà còn là người nhận những khoản tiền khổng lồ. Ố ồ…

Thư từ nước Mỹ: Tiền đen trong bầu cử hay chuyện Hai họ chết tiệt nhà các anh! - Ảnh 5.

Shakespeare đã nắm bắt cảm xúc rất tuyệt vời trong vở kịch “Romeo và Juliet” khi Mercutio hét lên: “Hai họ chết tiệt nhà các anh.” Hoặc trong trường hợp này “hai họ” chính là những Nghị sỹ Dân chủ và Cộng hòa.

Thư từ nước Mỹ: Tiền đen trong bầu cử hay chuyện Hai họ chết tiệt nhà các anh! - Ảnh 6.

javascript:if(typeof(admSspPageRg)!=’undefined’){admSspPageRg.draw(4087);}else{parent.admSspPageRg.draw(4087);}

Mọi việc ở Mỹ đều đang bị chính trị hoá nên chỉ đơn cử lấy ví dụ là các cuộc bầu cử ở cấp địa phương hoặc tiểu bang – trước đây có mấy ai để ý đến các sự kiện này, nhưng bây giờ lại trở thành tâm điểm chú ý của nhiều người có rắp tâm can thiệp. Mục đích của những người này là loại bỏ hoặc bầu ra các ứng cử viên nắm giữ các vị trí quan trọng trong Quốc hội hoặc tại tiểu bang để rồi chỉ có người dân địa phương phải gánh chịu hậu quả.

Những người có nhiều tiền đến mức chẳng biết tiêu gì cho hết thì quay sang lũng đoạn hệ thống chính trị để giành ảnh hưởng. Một tỷ phú đang tài trợ cho các công tố viên toà hình sự địa phương mang tư tưởng “giải thể cảnh sát” và “ủng hộ công bằng xã hội”. Những công tố viên này được cài cắm vào các phòng xử án để đưa ra những phán quyết từ chối buộc tội hoặc không bỏ tù những kẻ bạo loạn đang gây hỗn loạn ở các thành phố lớn khắp nước Mỹ. Một tỷ phú khác đã tài trợ cho các nhà hoạt động môi trường tại địa phương để đảm bảo rằng luật môi trường nghiêm ngặt được thông qua.

Trường hợp nghiêm trọng nhất liên quan đến Thượng nghị sĩ Cộng hòa đại diện cho tiểu bang South Carolina trong nhiều năm, ông Lindsey Graham. Ông đứng đầu Ủy ban Tư pháp Thượng viện và luôn là cái gai trong mắt phe Dân chủ. Ông Graham đã rất thành công trong việc bảo vệ Tổng thống Trump trước nhiều nỗ lực phế truất Tổng thống hoặc o ép các hoạt động quản trị của Tổng thống.

Để trả đũa, phe Dân chủ đang hậu thuẫn cho đại diện của mình là ông Jamie Harrison ra tranh cử với ông Graham trong cuộc bầu cử Thượng viện diễn ra cùng lúc với bầu cử Tổng thống. Ông Harrison chưa bao giờ giữ chức vụ nào trong chính quyền, đang là một người hoạt động cho phe Dân chủ và đã từng là một nhà vận động hành lang chính trị.

Cho đến nay, chiến dịch tranh cử vào Thượng viện của ông này chỉ trong 1 quý đã quyên được số tiền kỷ lục lên đến 20 triệu USD. Những người giàu có theo phe Dân chủ từ khắp nước Mỹ đã rót 57 triệu USD vào chiến dịch này. Các cuộc thăm dò ý kiến cho thấy ông Graham đã trượt xuống một chút khỏi vị trí dẫn đầu.

Cả hai phe Dân chủ và Cộng hòa đang đều đang cố gắng can thiệp nhằm giành quyền kiểm soát Quốc hội. Tạp chí Forbes nhận định “năm 2016, các tỷ phú đã chi nhiều hơn gấp 41 lần so với năm 2008”. Chỉ riêng khoản đóng góp của một vài tỷ phú đã chiếm 10% tổng chi tiêu của cuộc bầu cử. Xin chào mừng bạn đến với Hợp chúng quốc của Google, Twitter và Facebook!!!

Thư từ nước Mỹ: Tiền đen trong bầu cử hay chuyện Hai họ chết tiệt nhà các anh! - Ảnh 7.

Với tất cả số tiền đổ vào cuộc bầu cử, có lẽ vẫn còn le lói hy vọng cải cách. Hãy nhìn các ứng cử tổng thống đã bị loại khỏi vòng đua: ông Michael Bloomberg và ông Tom Steyer. Cả hai đều là những đại tỷ phú.

Ông Bloomberg, từng rất thành công ở cương vị Thị trưởng thành phố New York của phe Cộng hòa, sau đó ông ấy chuyển theo phe Dân chủ và tham gia cuộc đua giành chiếc ghế Tổng thống năm 2020. Ông này đã chi 1 tỷ USD. Vâng, 1 tỷ USD với tham vọng vượt lên trong các vòng sơ bộ của đảng Dân chủ. Nhưng rồi ông chỉ có thể trụ được 2 cuộc tranh luận và bỏ cuộc.

Ba năm trước khi diễn ra cuộc bầu cử sơ bộ của phe Dân chủ, ông Steyer đã chạy quảng cáo chính trị trên tất cả các phương tiện truyền thông và tổ chức các sự kiện ngoài trời kêu gọi luận tội Tổng thống Donald Trump. Ngày đầu tiên ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ Tổng thống cũng là ngày ông Styer bắt đầu nỗ lực luận tội Tổng thống. Ông này đã chi 345 triệu USD vào cuộc đua giành đề cử chính thức của đảng Dân chủ để đối mặt với ông Trump ở chặng cuối. Thực tế là ông Steyer chỉ trụ được có vài ngày.

Như diễn viên gạo cội Clint Eastwood từng nói trong bộ phim “Lực lượng chống tội phạm”: “Một người đàn ông phải biết những giới hạn của mình.” Bạn có thể tự mình kiểm chứng điều này trên Youtube!

Thư từ nước Mỹ: Tiền đen trong bầu cử hay chuyện Hai họ chết tiệt nhà các anh! - Ảnh 8.

Những “mánh khoé” tài chính là thứ khó mà thay đổi được chỉ trong ngày một ngày hai nếu không muốn nói là không bao giờ. Các đảng chính trị ngày đêm tìm cách né tránh cải cách. Thành viên của cả hai đảng đều lớn tiếng tố cáo các công ty Bảo hiểm y tế, Dược phẩm và Năng lượng, nhưng lại trông cậy vào các khoản đóng góp của họ để thắng cử.

Tuy nhiên, không có gì lo lắng cả bởi các chính trị gia đã thề rằng các quyết định họ đưa ra tại văn phòng sẽ không chịu sự chi phối của các khoản đóng góp cho chiến dịch tranh cử. Rằng hãy tin họ sẽ đưa ra những quyết định tốt nhất cho cử tri của mình. Vâng, là vậy!

Thư từ nước Mỹ: Tiền đen trong bầu cử hay chuyện Hai họ chết tiệt nhà các anh! - Ảnh 9.

Lúc này, học thuyết của Darwin “chỉ những cá thể mạnh nhất hoặc thích nghi tốt nhất mới sống sót” quả là một sự mô tả trọn vẹn cho các chiến dịch chính trị ở Mỹ.

Đành cứ tưởng tượng xem số tiền nhiều đến như vậy có thể làm gì để giải quyết những nhu cầu còn đang chưa được đáp ứng ngay tại chính nước Mỹ hoặc trên phạm vi toàn cầu!

Theo Tiến sỹ Terry F. Buss – Chuyển ngữ: Đào Thuý

Trí Thức Trẻ